رييس مركز پيشبيني زلزله در واكنش به زلزلههاي اخير در جنوب كشور به «اعتماد» ميگويد
تفاوت زلزله و فعاليت نظامي قابل تشخيص است
گروه حوادث
طي روزهاي اخير زمين لرزههايي در مناطق جنوبي كشور رخ داده كه اذهان عمومي گمان ميكنند اين زمين لرزهها ناشي از فعاليتهاي انساني يا فعاليتهاي نظامي بوده است. اين در حالي است كه رييس مركز پيشبيني زلزله در اين راستا به «اعتماد» ميگويد: «زلزله و انفجارهاي ناشي از هرگونه فعاليت انساني يا نظامي قابل تشخيص هستند.»
پانزدهم بهمن ماه جاري زمين لرزهاي در مقياس ۳.۶ ريشتر در مرز استانهاي فارس و بوشهر و حوالي گلهدار فارس رخ داد. چهاردهم بهمن ماه نيز زمين لرزهاي به بزرگي 4.5 ريشتر سيس از توابع شهرستان شبستر در آذربايجان شرقي را لرزاند؛ «مجيد فرشي» مديركل مديريت بحران آذربايجان شرقي از تركخوردگي ديوارهاي روستاهاي اطراف در پي زلزله شهر سيس در اين استان خبر داد و گفت: «خوشبختانه هيچگونه خسارت جدي به سازهها وارد نشده و فقط ديوارهاي خانههاي روستاهاي اطراف دچار تركخوردگي شده است. خسارتهاي مالي نيز محدود و جزيي است و فقط تركهاي سطحي در واحدهاي مسكوني وارد شده است.» دوازدهم بهمن ماه نيز زلزلهاي به بزرگي 5.2 ريشتر عسلويه استان بوشهر و مناطق اطراف آن را لرزاند. تاكنون گزارشي از خسارتهاي جاني و مالي كه بر اثر اين زلزله رخ داده باشد، اعلام نشده است.
با اين حال «ابراهيم عباسي» سخنگوي شركت مجتمع گاز پارس جنوبي اظهار كرد كه اين زلزله خسارت جدي به پالايشگاهها وارد نكرده است. همچنين هشتم بهمن ماه، زلزلهاي به بزرگي ۴.۱ ريشتر در بندر مقام استان هرمزگان و لامرد در استان فارس رخ داد، اما هنوز گزارشي مبني بر خسارات وارده ناشي از اين زمين لرزه نيز اعلام نشده است. در چند هفته اخير رسانهها از افزايش رخدادهاي لرزهاي متعدد در بخشهاي مختلف ايران گزارش دادهاند. از جمله اين موارد زمين لرزههايي با بزرگي متوسط تا حدود 5 ريشتر در استانهاي مركزي و جنوب كشور بوده است.
انفجار اغلب امواج صوتي ايجاد ميكند كه توسط حسگرهاي تخصصي قابل تشخيص هستند
«مهدي زارع» رييس مركز پيشبيني زلزله در مورد زلزلههاي مناطق جنوبي كشور به «اعتماد» ميگويد: «رشته كوه زاگرس محل وقوع ۴ زلزله با بزرگاي بيش از ۴ در ايران در هفته اول ۱۴۰۴ بود به نحوي كه دو زمين لرزه با بزرگاي ۴.۵ و ۵.۷ در دوم بهمن در جنوب مهر در شمال جزيره لاوان در منطقه جنوبي استان فارس رخ داد و زمين لرزههاي منطقه ميناب به ترتيب در سوم و هشتم بهمن به ترتيب با بزرگاي ۵.۱ و ۴.۳ تداوم لرزهخيزي اين ناحيه بود. اين زلزلهها مطابق الگوي معمول زلزلههاي مكرر، كمژرفا و روي راندگيها به انباشت و آزادسازي تنش مداوم در امتداد گسلهاي ژرف و در ژرفاي بين ۶ تا ۱۵ كيلومتري در منطقه مربوطند. محل تلاقي گسل ميناب-زندان با رشته كوه چينخورده و راندگي زاگرس يكي از لرزهخيزترين و پيچيدهترين مناطق از نظر زمينساختي است. اين منطقه يك مرز زمينساختي با تغيير شكل و خطر لرزهاي بالا در يك مرز برخورد همگراست. گسل ميناب- زندان يك پهنه گسلي امتدادلغز راستگرد است كه در مرز زاگرس با رشته كوههاي مكران قرار دارد. رشته كوه چينخورده و راندگي زاگرس برخورد قاره-قاره است كه در آن ورقه عربي در حال برخورد و زيرراندگي با ورقه ايران (اوراسيا) است. تغيير شكل در درجه اول كوتاه شدن و ضخيم شدن است و باعث ايجاد چينها و راندگي ميشود. بيشتر لرزهخيزي در زاگرس جنوبي به گسلش فشاري روي راندگيهايي مربوط است كه به سطح زمين نميرسند. در شرق اين ناحيه پهنه فرورانش مكران است كه پوسته اقيانوسي عربي به سمت شمال در زير ورقه اوراسيا- ايران فرورانده ميشود. در حدود ۱۰ تا ۱۵ ميليمتر در سال لغزش راستگرد با چندين ميليمتر در سال كوتاهشدگي در سامانه گسله ميناب آن را به يكي از فعالترين گسلهاي ايران تبديل ميكند. زلزلههاي تاريخي اين منطقه شامل زلزله جزيره هرمز با بزرگاي تخميني ۶.۸، زلزلههاي ۱۹۰۲ و ۱۹۰۵ جزيره قشم كه شامل فوج لرزهاي تا بزرگاي ۶.۸ مربوط به فعاليت گسلهاي جبهه زاگرس را نشان ميدهد. زلزله ۱۶ اسفند ۱۳۵۳ سرخون حدود ۶۰ كيلومتري شمال غربي بندرعباس، در نزديكي شهر حاجيآباد با بزرگاي ۶.۱ و زمين لرزه ۱ فروردين ۱۳۵۶ خورگو با بزرگاي ۶.۷ با ۱۶۲ كشته و بيش از ۵۰۰ زخمي، زمين لرزه ۶ آذر ۱۳۸۴ با بزرگاي ۵.۶ و ۲۰ شهريور ۱۳۸۷ قشم با بزرگاي ۵.۹ از مهمترين زمين لرزههاي پهنه هرمزگان در سده اخير بودهاند. بندرعباس با جمعيت بيش از 700 هزار نفر تقريبا روي اين پهنه برخورد زمينساختي قرار دارد. نرخ لغزش بالا و سابقه زمينلرزههاي متوسط تا بزرگ در انواع مختلف گسل در اين پهنه برخورد ساختاري يك پهنه فرورفتگي سينتكسيس فعال است و زمين لرزههايي كه بيشتر كم ژرفا هستند، ۵ تا ۱۵ كيلومتر و زلزلههايي كه اغلب به صورت دستهاي يا خوشهاي رخ ميدهند، مشخصه لرزهخيزي اين منطقه است. گسل جبهه كوهستان در منطقه مهر، جنوب فارس، مرز ساختاري و توپوگرافي بين كوههاي مرتفع زاگرس و منطقه كوهپايهاي را مشخص ميكند. اين يك گسل ژرف و لرزهزا و موازي با ساحل خليجفارس، از شهرهاي مهر، كنگان و عسلويه (قلب ميدان گازي پارس جنوبي ايران) امتداد دارد. گسل مزبور عمدتا يك گسل راندگي پنهان است، فشاري همراه با مولفه امتدادلغز است.»
رييس مركز پيشبيني زلزله در ادامه ميگويد: «اين گسل با زلزلههاي متوسط با بزرگاي ۵ تا ۶ در ژرفاي ۱۰ تا ۲۰ كيلومتر به دليل نزديكي به مراكز صنعتي و جمعيتي خطرناك هستند. زلزله ۲۰ فروردين ۱۳۹۲ شنبه بوشهر با بزرگاي ۶.۳ از مهمترين زمين لرزههاي اخير و مهم اين پهنه گسله است. گسله جبهه كوهستان در منطقه جنوب فارس (مهر) يك گسل راندگي پنهان است. تشخيص و تمايز قائل شدن بين زلزلههاي زمينساختي و انفجارهاي ناشي از فعاليتهاي انساني (ناشي از معدن، ساخت و ساز يا فعاليتهاي نظامي با روشهاي گوناگون انجام ميشود. نسبت موج P به موج S؛ اولين و قابل اعتمادترين شاخص است. زمين لرزههاي زمينساختي امواج برشي قوي را از لغزش گسل ايجاد ميكنند. همچنين نسبت دامنه امواج P به امواج S نسبتا كم است. انفجارها امواج فشاري را عمدتا از فشار سريع به سمت بيرون يك حفره توليد ميكنند. آنها در توليد امواج S ضعيف هستند. بنابراين دامنه موج P در مقايسه با موج S بهطور نامتناسبي بزرگ است. لرزهنگاشتهاي ايستگاههاي منطقهاي اين تفاوت را به وضوح نشان ميدهند. شبكههاي نظارتي از شاخص Mb بزرگاي موج دروني در مقابل Ms بزرگاي موج سطحي استفاده ميكنند. انفجارها نسبت به زلزلههاي Mb بالايي دارند. زلزلههاي زمينساختي در زاگرس، در ژرفاي ۵ تا 30 كيلومتر رخ ميدهند. در حالي كه انفجارها تقريبا هميشه بسيار كم ژرفا 0 تا 2 كيلومتر هستند، زلزلههاي زمينساختي ناشي از گسلش برشي است، ولي انفجارها سازوكاري همگن با الگوي فشاري يكنواخت ايجاد ميكنند. در زلزلههاي زمينساختي گسلشي طي چند ثانيه در امتداد گسل منتشر ميشود و شكل موج طولانيتر و پيچيدهتري با امواج P، S و امواج سطحي متمايز ايجاد ميكند. در انفجارها انرژي در يك پالس تقريبا آني آزاد ميشود. سيگنالهاي حاصله اغلب كوتاهتر، تيزتر و محتواي فركانس بسيار بالاي آن بسيار غني است. انفجارها معمولا رويدادي منفرد و مجزا هستند و انفجارهاي متعدد ممكن است در يك نقطه در زمانهاي مختلف براي استخراج معادن رخ ميدهند، ولي توالي پسلرزهاي در يك زمين لرزه زمينساختي را نشان نميدهند. تشخيص هيدروآكوستيك و فروصوت؛ يك انفجار بزرگ سطحي يا زيرزميني كمعمق اغلب امواج صوتي در جو (فراصوت) ايجاد ميكند كه توسط حسگرهاي تخصصي قابل تشخيص هستند. زلزلههاي زمينساختي به ندرت اين كار را انجام ميدهند، مگر اينكه باعث زمين لغزش سطحي شوند. بنابراين زمين لرزههاي زمينساختي در ژرفاي بيش از ۵ كيلومتر نشاندهنده يك گسل فشاري همراه با مولفه امتدادلغز هستند و به وضوح از انفجارها قابل تشخيص است. در جنوب فارس با توجه به گسل فعال شناخته شده، تقريبا مطمئنا هر رويداد لرزهاي قابل توجه زمينساختي قابل تشخيص است.»
استان هرمزگان و بوشهر با ۷ زمين لرزه لرزهخيزترين استانهاي كشور
طبق گزارش مركز ملي شبكه لرزهنگاري باند پهن ايران در دي ماه سال جاري تعداد ۸۲ زمين لرزه با بزرگاي بيش از ۳ در شبكه لرزهنگاري باند پهن كشور ثبت شد. از اين تعداد ۶۵ زمين لرزه با بزرگاي ۳ تا ۴، تعداد ۱۵ زمين لرزه با بزرگاي ۴ تا ۵ و تعداد ۲ زمين لرزه با برزگاي ۵ تا ۶ به وقوع پيوست. بزرگترين زمين لرزه ثبت شده، زمين لرزهاي با بزرگاي ۵.۳ در منطقه بهاباد استان يزد بود و استانهاي هرمزگان و بوشهر با ۷ زمين لرزه، لرزهخيزترين استانهاي كشور بودند. همچنين از ابتداي بهمن ماه جاري در برخي شهرهاي كشور زمين لرزههايي ثبت شد؛ طي هفته گذشته بندر مقام استان هرمزگان با زمين لرزهاي به بزرگاي ۴.۱ در عمق ۸ كيلومتري لرزيد و در پارسيان استان هرمزگان زلزلهاي به بزرگاي ۳.۴ در عمق ۱۰ كيلومتري رخ داد. در شيراز استان فارس نيز زلزلهاي به بزرگاي ۳ در عمق ۶ كيلومتري و در بندرعباس استان هرمزگان زلزلهاي به بزرگاي ۳.۵ در عمق ۱۰ كيلومتري رخ داد. جندق استان اصفهان نيز زلزلهاي به بزرگاي ۳.۳ در عمق ۱۴ كيلومتري و مهران استان ايلام زلزلهاي به بزرگاي ۳.۱ در عمق ۱۴ كيلومتري و ۲.۵ و آواجيق استان آذربايجان غربي زمين لرزهاي به بزرگاي ۳.۴ در عمق ۱۰ كيلومتري را تجربه كرد. همچنين در ساغند استان يزد زلزلهاي به بزرگاي ۳.۳ در عمق ۸ كيلومتري به ثبت رسيد.