خرمشهر؛ شهري كه در هر آجرش نقشي از رشادت به جا مانده
مريم آموسا
در جريان سفر بسيار كوتاهي كه به خوزستان داشتم؛ گذري بسيار كوتاه در خرمشهر، فرصت مغتنمي را فراهم كرد تا ساعتي را در موزه خرمشهر به تماشاي گوشهاي از رشادتهاي مردم اين خطه بنشينم.
سرزميني كه نامش با رشادت، مقاومت و ويراني و ايستادگي گره خورده است. گويي در رگ، رگ اين شهر خون رشيد مردان و زناني جريان دارد كه تن به ظلم و جور ندادهاند و ايستادهاند تا اين سرزمين بماند تا خرمشهر جزيي از ايران بماند تا ايران بماند.
خرمشهر در طول يك قرن اخير چهار بار صحنه تاخت و تاز و جنگ بوده و آخرين بار با حمله نظامي عراق به ايران، خرمشهر؛ چهارم آبان ۱۳۵۹ بهطور كامل سقوط كرد و ۱۹ ماه در اشغال دشمن بود، اما پس از ۲۴ روز جنگ سخت از سوي رزمندگان ايراني در روز سوم خرداد ۱۳۶۱ آزاد شد و دوباره به آغوش وطن بازگشت و تا پايان جنگ به دليل اهميت و همجواريش با كشور عراق همواره مورد حمله نظامي قرار گرفت.
از اين رو در دل تكتك مردمان اين سرزمين؛ چه آنها كه ماندهاند و چه آنها که به اجبار تن به مهاجرت دادهاند، روايتهاي متعددي از مردماني است كه در جريان جنگ ۸ ساله نخواستند پارهاي از تنشان به بيگانگان سپرده شود. شايد اگر خرمشهر صحنهاي از جنگ ۸ ساله نبود؛ امروز به جاي موزه جنگ در اين خطه زرخيز، قديميترين ساختمان شركت نفت در خرمشهر، در دل خود ميراث به جا مانده از صنعت نفت را جاي ميداد. موزه جنگ خرمشهر، يكي از مهمترين نمادهاي مقاومت و پايداري مردم ايران در برابر تجاوز دشمن بعثي است. اين موزه در ساختماني تاريخي و با قدمت ۹۵ ساله قرار دارد كه در گذشته به شركت نفت تعلق داشته، اما پس از اشغال خرمشهر توسط نيروهاي عراقي، اين ساختمان به عنوان مقر فرماندهي و ديدباني دشمن مورد استفاده قرار گرفت و پس از آزادي خرمشهر و تا پايان جنگ به عنوان بخش اداري شركت نفت كاربري داشته است.
اما در سال ۷۵ اين مكان به عنوان مركز فرهنگي دفاع مقدس افتتاح شد. امروزه اين موزه به عنوان يكي از مكانهاي ديدني خرمشهر به شمار ميرود.
در ورودي ساختمان موزه تعدادي ماشين قديمي به صورت ايستاده جانمايي شدهاند و در نگاه نخست من را به ياد نقاشيهاي ماشينهاي قراضه مهدي سحابي مياندازد، اما آنگونه كه راهنماي موزه ميگويد شيوه جانمايي اين ماشينها در مقابل بناي موزه توسط عراقيها انجام شده تا مانعي براي ورود تكاورهاي ايراني ايجاد كنند.
با اينكه چند دهه از جنگ گذشته است، اما براي اينكه حس و حال روزهاي جنگ به بازديدكنندگان القا شود و خود بنا به عنوان شاهدي از بناي شهيد باشد، تلاشي براي بازسازي بنا نشده، بلكه تنها در بخشي از بنا كه پرچم ايران بر فراز آن افراشته شده با چيدماني جانمايي شده با مجسمههاي از رزمندهها در حالي كه غريو آزادي ميكشند و تصويري زنده از آزادي خرمشهر را در حافظه بيننده ثبت ميكنند.
در طراحي داخلي بنا نيز تلاش شده تا با ايجاد خاكريزها و بقاياي نظامي جنگي و جانمايي ويترينهاي متعددي از آثار ساكنان شهر، رزمندگان و شهدا فضاي جنگ را بازسازي كند. در اين مركز فرهنگي، آثار به جامانده از سرداران شهيد حماسه مقاومت خرمشهر سيد محمدعلي جهانآرا، بدالرضا موسوي به نمايش گذاشته شده. در بخش ديگر موزه؛ تعدادي از نقاشيهاي ناصر پلنگي، كاظم چليپا و حبيبالله صادقي به نمايش درآمده است.
با اينكه در دوران دفاع مقدس؛ در كنار عكاسان متعددي كه رشادتهاي رزمندهها را ثبت كردند، نقاشان و مجسمهسازان متعددي نيز متاثر از اين حماسه آثار متعددي خلق كردهاند كه بارها بنا به مناسبتهاي مختلف به نمايش درآمدهاند، اما موزه جنگ خرمشهر در اين بخش بسيار فقير است.
همچنين در بخشهايي از موزه تعدادي از عكسها و اسناد به جا مانده از شهيد بهنام محمدي نوجوان ۱۳ سالهاي كه سالها نامش در حاشيه نام شهيد فهميده مانده بود، در معرض ديد قرار گرفته است. نوجواني كه به گفته راهنماي موزه به دليل تسلطش به زبان عربي و با بهانه گم كردن خانوادهاش بارها از دست بعثيها رهايي يافته و تا زمان شهادتش اطلاعات حياتي را به رزمندهها گزارش ميداده، اطلاعاتي كه نقش مهمي در ۳۴ روز مقاومت خرمشهر ايفا كرد.
در بخشي از موزه نيز غرفهاي براي فروش مجموعهاي كالاهايي كه با جنگ مرتبط هستند براي فروش گذاشتهاند.
مركز فرهنگي و موزه دفاع مقدس خرمشهر در ايام حضور كاروانهاي راهيان نور، يكي از مهمترين جاذبههاي فرهنگي و گردشگري كشور به شمار ميرود و براي فراموش نكردن بخش مهمي از تاريخ اين سرزمين بايد از اين موزه بازديد كرد، اما براي درك جنگ تنها نبايد به آن اكتفا كرد.