معادله پيچيده سوريه
علي قائممقامي
پس از آنكه سرويسهاي اطلاعاتي غربي، از جمله فرانسه و سازمان سيا و انگليس، شورايي را تحت عنوان «شوراي براندازي دولت بشار اسد» در سال ۲۰۱۱ ميلادي تشكيل دادند، بحرانهاي سوريه از همان زمان آغاز گرديد. تركيه ارتش آزاد سوريه را با كمك سازمان سيا سازماندهي كرد؛ علاوه بر اين، ارتش آزاد سوريه و جبهه النصره نيز توسط تركيه و شاخه القاعده در عراق به سوريه نفوذ كردند و در اين كشور نيز چند تشكل مختلف ايجاد شد، به ويژه در سال ۲۰۰۴ ميلادي، گروههاي كردي شكل گرفتند كه به فعاليتهاي خود ادامه دادند. پس از شروع بحران سوريه، صالح مسلم و آسيه عبدالله - رهبران كردهاي سوريه - حزبي را به نام «حزب اتحاد دموكراتيك» تشكيل دادند كه وابسته به پ.ك.ك بود. صالح مسلم چند بار پس از آغاز جنگ داخلي در سوريه، به تركيه سفر كرد. در آن زمان ترامپ مدعي شد كه ما با تركيه هيچگونه نبردي نداريم و صرفا ميخواهيم هويت كردي در سوريه به رسميت شناخته شود و شما به ما در اين امر كمك كنيد. او چند باري با مقامات تركيه ديدار داشت اما چندان موفق به گسترش همكاري نشد. در سوريه اما تقريبا گفته ميشود كه ۱۰درصد جمعيت، يعني حدود دو ميليون نفر از جمعيت اين كشور كرد هستند كه در مناطق مختلف سوريه تقسيم شدهاند؛ اما در عينالعرب كه به كوباني معروف است، همچنين در حسكه و قامشلي جمعيت كردي مستقر هستند. علاوه بر اين، در دو محله حلب و حتي دمشق نيز كردها نفوذ دارند و دو محله شيخ مقصود و اشرفيه در حلب محل استقرار كردها است؛ در آنجا نيز كردها نفوذ داشتند. نيروهاي حزب اتحاد دموكراتيك كه شاخه نظامي آن يگانهاي مدافع خلق (YPG) و يگانهاي مدافع زنان (YPJ) هستند، در شمال شرق سوريه يا شمال شرق رود فرات نفوذ داشتند. به بياني ديگر تقريبا ۳۰درصد از شمال شرق سوريه- كه معادل يكسوم مساحت دولت سوريه است - تحت كنترل امريكا قرار گرفت و اين گروه به عبارتي به عنوان پيادهنظام اين كشور در سوريه عمل ميكرد. زماني كه صالح مسلم رييس حزب اتحاد دموكراتيك شد اين گروه اعلام كرد كه در شمال شرق سوريه بايد خودمختاري داشته باشد. تحولات تا پيش از درگيريها به اين صورت بود كه يگانهاي مدافع خلق يا همان ستون فقرات نيروهاي دموكراتيك سوريه، اجازه دادند شوراي ملي كرد سوريه در منافع كردها نفوذ داشته باشد و عدهاي را قتلعام كردند و به سمت شمال عراق و كردستان عراق راندند. از طرفي نيروهاي دموكراتيك سوريه با تركيه و بارزاني همكاري گستردهاي دارند و تحت حمايت آنها هستند. همچنين آنها عضوي از شاخه ارتش آزاد سوريه يا «جيش الوطني سوريه» هستند؛ ارتش آزاد سوريه بعدها به جيش الوطني سوريه تبديل شد و شوراي ملي كرد سوريه نيز به عضويت اين ارتش درآمد. اما يگانهاي مدافع خلق به ارتش آزاد سوريه ملحق نشدند و به نوعي استقلال خود را تحت نظر امريكا ادامه دادند؛ به عبارتي در ميان كردهاي سوريه نيز درگيريها و انشقاقهاي خونيني وجود دارد. امريكا نيز تلاش كرد ميان حزب اتحاد دموكراتيك كه به نيروهاي دموكراتيك سوريه تبديل شدند و چندين حزب كوچك كردي ديگر كه زير چتر نيروهاي دموكراتيك سوريه فعاليت ميكنند، ميانجيگري كند.
اين درحالي است كه رييسجمهور تركيه به عنوان يكي از ستونهاي مهم تحولات اين روزهاي سوريه، نيروهاي دموكراتيك سوريه و يگانهاي مدافع خلق را به عنوان شاخهاي از پ.ك.ك در سوريه مطرح كرده و مدعي شده كه آنها تروريست هستند و اجازه نخواهند داد كه در مرزهاي سوريه با تركيه مستقر شوند و كريدور تروريسم را به وجود آورند. در نتيجه، ارتش تركيه چهار عمليات عليه كردها انجام داد و گروههاي كردي را كه از شمال عراق تا مديترانه كشيده ميشدند، از هم جدا كرد تا از گسترش آنها در آن منطقه جلوگيري كند. در پي اين موضوع، نيروهاي بشار اسد در همان زمان در شمال شرق سوريه تمام منابع نفتي، گازي و كشاورزي سوريه را تحت كنترل خود درآوردند؛ اين گروههاي كردي حتي به بشار اسد نيز نفت ميفروختند يا محصولات كشاورزي را عرضه ميكردند، زيرا آن منطقه حاصلخيزترين منطقه در سوريه است و تحت كنترل نيروهاي سوري بود. طي چند روز اخير، نيروهاي احمد الشرع عملياتهاي خود را در اين مناطق آغاز كردند. اين عمليات از حلب شروع شد و تا دو محله اشرفيه و شيخ مقصود ادامه يافت و همچنين الرقه و ديرالزور را از نيروهاي دموكراتيك سوريه پس گرفتند. همزمان آنگونه كه كارشناسان نظامي و امنيتي تركيه مدعياند، امريكا ۱۵ هزار نفر از اردوگاه الهول و چندين زندان مختلف كه مملو از داعشيها هستند و در حال حاضر زنان و كودكان داعشي در آنها نگهداري ميشوند و همچنين چند زندان مانند «الشدادي» كه مردان داعشي در آن زنداني هستند، را دراختيار داشته است. امريكا ۱۵ هزار جوان داعشي بالاي ۱۵ سال را آموزش داده و آنها را به شمال عراق و افغانستان براي پيوستن به داعش خراسان فرستاده است. همچنين در دو روز اخير، امريكا تعدادي از نيروهاي داعشي را با هليكوپتر از شمال شرق سوريه خارج كرده و در زندانهاي كردستان عراق در شمال عراق مستقر كرده است؛ اين مساله بسيار مهمي است و احتمالا اين افراد از عراق به ساير كشورهاي همجوار فرار خواهند كرد. از سوي ديگر، الهام احمد فرمانده پژ (يگانهاي مدافع زنان سوريه) دو، سه ماه پيش مصاحبهاي انجام داد و مدعي شد كه ما با اسراييل ارتباط داريم و هر كشوري كه از ما حمايت كند، او را دوست و همكار خود اعلام ميكنيم. به نوعي آنها خود اعتراف كردهاند كه با اسراييل همكاري دارند. در عين حال هاكان فيدان، وزير خارجه تركيه، چند ماه پيش مدعي شد كه احمد الشرع، رييس دولت موقت سوريه ميتواند با اسراييل روابط عادي داشته باشد؛ به اين دليل كه سوريه متعلق به تركيه نيست و آزادي عمل دارد كه وارد فرآيند عاديسازي شود كه البته به طور مخفيانه اين امر نيز انجام شده است. آنكارا به نوعي از يك طرف نيروهاي دموكراتيك سوريه را متهم ميكند كه با اسراييل روابط و همكاري دارند، در حالي كه خودشان مورد حمايت امريكا بودهاند، و همزمان دولت موقت سوريه را به عاديسازي با اسراييل تشويق كرده و حتي قراردادهاي امنيتي، اطلاعاتي و عدم درگيري با اسراييل امضا كردهاند. در اين بحبوحه ناامني بين دولت موقت سوريه و مظلوم عبدي، از نورچشميهاي عبدالله اوجالان رهبر پ.ك.ك، توافقاتي صورت گرفته است. در تاريخ دهم مارس ۲۰۲۵، يك توافقنامه 10 مادهاي امضا شد و اخيرا يعني 18 ژانويه ۲۰۲۶، نيز توافق ديگري امضا شد كه 14 مادهاي است. برمبناي اين توافق، قرار بود نيروهاي دموكراتيك سوريه همگرايي نظامي با دولت سوريه داشته باشند، اما اين امر انجام نشد و درنهايت عمليات نظامي عليه كردهاي سوري از سر گرفته شد. اكنون نيز نيروهاي دموكراتيك سوريه در عينالعرب (كوباني) و همچنين در حسكه و قامشلي عقبنشيني كردهاند. براساس توافق دهم مارس ۲۰۲۵ و 18 ژانويه ۲۰۲۶ و طرح چهارده مادهاي، كردها بايد خود را به دولت سوريه ملحق كنند، خلع سلاح شوند، مرزهاي سوريه با تركيه و كشورهاي همسايه را به جولاني تحويل دهند و به صورت انفرادي در سيستم ارتش سوريه ادغام شوند. همچنين قرار است پليس منطقهاي تحت نظر وزارت كشور در مناطق كردنشين ايجاد شود. احمد الشرع همچنين يك حكم حكومتي را نيز اعلام كرده كه بر اساس آن كردهاي سوريه يكي از ملتهاي موسس سوريه هستند و از حق فرهنگي و آموزشي برخوردارند؛ مناطق كردنشين سوريه هفتهاي دو ساعت ميتوانند آموزش زبان كردي داشته باشند و عيد نوروز را برگزار كنند. حال در پاسخ به اين سوال كه آيا دولت سوريه و كردها درنهايت صلح ميكنند يا خير يا اگر صلح نكنند، چه خواهد شد بايد گفت: خوشبينانهترين سناريو اين است كه عمليات نظامي سنگين بعد از پانزده روز مجددا از سر گرفته خواهد شد. پيرو تحولات اخير و درگيريهاي خونين در سوريه عمر خليج، سخنگوي حزب عدالت و توسعه اعلام كرده كه از تماميت ارضي سوريه حمايت ميكنند، اما واقعيت اين است كه تماميت ارضي سوريه اكنون وجود ندارد؛ اسراييل در جنوب غرب سوريه و تپههاي جولان و همچنين 10 كيلومتري دمشق پيشروي كرده است. از طرفي جولاني با اسراييل قرارداد امضا كرده و نه جولاني و نه تركيه جرات ندارند با اسراييل درگير شوند بنابراين عليه كردهاي سوريه عمليات نظامي انجام دادهاند و مدعي هستند كه با تروريسم مبارزه ميكنند. اين درحالي است كه بايد اسراييل و امريكا از سوريه خارج بشوند، اما چنين توانايي در ميان تركها و دولت موقت سوريه وجود ندارد. در نتيجه، حفظ تماميت ارضي سوريه كه تركيه مدعي آن است اصلا وجود ندارد؛ لذا آنكارا به جاي اينكه عليه كردهاي سوريه عمليات انجام بدهند، بايد عليه اسراييل عمليات انجام ميدادند و آنها را اخراج كنند كه در اين صورت كردهاي سوريه خود به خود منحل ميشوند.
پژوهشگر تحولات داخلي و روابط خارجي تركيه