هشدار وزارت بهداشت درباره افزايش ابتلا به سرطان

گروه اجتماعي

در هفته ملي پيشگيري از سرطان و در حالي كه هم سن ابتلا به اين بيماري در كشور كاهش يافته و هم مرگ بر اثر سرطان در ايران رو به افزايش است، رييس اداره سرطان وزارت بهداشت مي‌گويد كه 3۰ تا ۵۰ درصد سرطان‌ها قابل پيشگيري است و پيشگيري و اهميت غربالگري زودهنگام بايد به اولويت زندگي شهروندان تبديل شود. مريم بهشتيان كه ديروز با خبرگزاري ايسنا صحبت مي‌كرد در تشريح پيشگيري از سرطان گفت كه آگاهي از عوامل خطر و هشداردهنده و اصلاح سبك زندگي، روش‌هاي موثر در پيشگيري از سرطان است و توضيح داد كه توده‌هاي غيرطبيعي، خونريزي‌هاي غيرعادي، كاهش وزن بي‌دليل، تغيير پايدار در اجابت مزاج، زخم‌هاي بهبود نيافته و سرفه يا گرفتگي صداي طولاني‌مدت، مهم‌ترين علائم هشداردهنده‌اي است كه بايد جدي گرفته شود. 

تاكيد رييس اداره سرطان وزارت بهداشت اين بود كه ژنتيك و وراثت، آلودگي هوا، كيفيت منابع آب، مصرف دخانيات، تغذيه ناسالم، مصرف ناكافي ميوه و سبزيجات و فست‌فودها، چاقي، كم‌تحركي، مصرف الكل، آلودگي هوا، تماس با برخي مواد شيميايي، برخي عفونت‌ها و برخي مواجهه‌هاي شغلي هم عوامل خطرساز است كه مي‌تواند در بروز برخي سرطان‌ها نقش داشته باشد و بنابراين، سياستگذاري و برنامه‌ريزي‌ها بايد بر كاهش عوامل خطر مرتبط با سرطان و كاهش ميزان مواجهه با اين عوامل متمركز شوند.
طي روزهاي گذشته، وزارت بهداشت هشدار داد كه طي 6 سال اخير، شيوع ابتلا به سرطان‌هاي سينه، پروستات، روده بزرگ و مقعد، پوست و معده در ايران رو به افزايش است و بهشتيان در تحليل دليل افزايش شيوع ابتلا به سرطان در ايران گفت كه افزايش اميد به زندگي، سالمندشدن جمعيت، بهبود نظام ثبت سرطان و تشخيص زودهنگام‌تر و البته تغييرات منفي در سبك زندگي، استرس مزمن و آلودگي هوا مهم‌ترين دلايل اين افزايش بوده و هست. 
اين طور كه وزارت بهداشت اعلام كرده، در حال حاضر برنامه پيشگيري، غربالگري و تشخيص زودهنگام سرطان سينه، دهانه رحم و روده بزرگ توسط دانشگاه‌هاي علوم پزشكي سراسر كشور در حال اجراست و زنان ۳۰ تا ۶۹ ساله، گروه هدف غربالگري رايگان سرطان‌هاي سينه و دهانه رحم و زنان و مردان ۵۰ تا ۶۹ ساله، گروه هدف غربالگري رايگان سرطان روده بزرگ هستند اما تمام افراد داراي سابقه خانوادگي و علائم هشداردهنده بايد غربالگري و تشخيص زودهنگام را جدي بگيرند.
در حالي كه وزارت بهداشت، تغييرات در سبك زندگي و به‌خصوص، افزايش مصرف ميوه‌ها و سبزيجات، ورزش و كاهش مصرف غذاهاي فرآوري شده و فست‌فود را ازجمله راه‌هاي مهم و موثر در كاهش ابتلا به سرطان مي‌داند، در سال‌هاي اخير، گراني قيمت مواد غذايي سالم ، عامل موثري در گرايش بسياري از اقشار كم‌درآمد به غذاهاي ارزان قيمت سيركننده و ناسالم و ازجمله غذاهاي فرآوري شده كه قيمتي ارزان‌تر از گوشت قرمز و سفيد و آبزيان دارند بوده است. افزايش هزينه‌هاي زندگي و كاهش قدرت خريد، بسياري از اقشار كم‌درآمد را وادار كرده كه براي امرار معاش همزمان در چند شغل با درآمدهاي ناپايدار كار كنند كه اين وضع هم در كاهش ساعات فراغت افراد تاثير داشته و بنابراين، ورزش باشگاهي كه هزينه اضافي به سبد زندگي خانواده‌ها وارد مي‌كند، از فهرست مخارج كنار گذاشته شده و چند شغله بودن اقشار كم‌درآمد، حتي امكان پرداختن به ورزش همگاني و پياده‌روي ساده را هم به حداقل رسانده است. اينها، تبعات گراني هزينه زندگي است كه به ‌طور مستقيم با درآمد خانوار در ارتباط است اما همان‌طور كه مسوولان وزارت بهداشت مي‌گويند، حدود 80 درصد عوامل موثر بر سلامت، خارج از حوزه اختيار نظام سلامت است. استرس‌هاي مزمن و آلودگي هوا از همين گونه عواملي است كه وزارت بهداشت هيچ تواني بر مهارش ندارد با اينكه طبق گزارش‌هاي سالانه وزارت بهداشت، تاثير منفي، مرگ‌آور و مخرب استرس و آلودگي هوا بر سلامت مردم، ثابت شده و هر سال بيش از 50 هزار نفر از جمعيت كشور به دليل مواجهه مستقيم با آثار آلودگي هوا جان خود را از دست مي‌دهند و سال 1402 هم 15 درصد موارد مرگ در كشور به دليل آلودگي هوا بوده ولي ساير دستگاه‌هايي كه در ايجاد آرامش و سلامت روان و بهبود كيفيت هواي شهرهاي كشور سهم دارند، با رفتار منفعلانه، تقريبا از ميدان اقدام و تاثير موثر بيرون آمده‌اند. اينها، همان عواملي است كه به زعم مسوولان وزارت بهداشت، به عنوان اقدامات پيشگيرانه مي‌تواند به عنوان سدي در برابر ابتلا به سرطان عمل كند اما وقتي اين سد شكست و وقتي مردم مبتلا شدند هم سدهاي جديدي در برابر زندگي با كيفيت و عمر مفيد در برابرشان قد مي‌كشد كه گراني قيمت و ناياب شدن داروهاي سرطان، مهم‌ترين مشكلاتي است كه هم مي‌تواند كيفيت زندگي بيمار سرطاني و خانواده‌اش را به طرز ناباورانه‌اي كاهش بدهد و به سقوط اقتصادي و معيشتي بيمار و خانواده‌اش منجر شود، هم به عنوان يك عامل استرس‌زا، بهبود بيماري يا حتي تثبيت وضعيت بيمار را به تعويق انداخته يا حتي به عقب مي‌راند. ناياب شدن دارو، شكستي جدي در روند درمان است كه هم تاثيرات مثبت دارو و فرآيند درمان را متوقف مي‌كند و مي‌تواند مرگ بيمار را تسريع كند و هم انتظار پزشكان از تاثير دارو و درمان را پوچ مي‌كند. گراني قيمت داروهاي سرطاني كه در گروه داروهاي يارانه‌ای و مشمول حمايت‌هاي بيمه‌اي دولت قرار مي‌گيرند و همچنين سردرگمي بيماران براي پيدا كردن داروهايي كه اغلب در ايران ساخته مي‌شود ولي طبق سهميه مشخص و محدود در داروخانه‌هاي منتخب به فروش مي‌رسد، در كنار قيمت گران دارو، از توان بسياري از خانواده‌ها خارج است. هزينه اقدامات همزمان و حياتي همچون شيمي درماني و راديوتراپي، به گونه‌اي است كه بعضي بيماران، درمان را نيمه كاره مي‌گذارند و استمرار درمان به دليل ناتواني در پرداخت هزينه‌ها امكان‌پذير نمي‌شود. 
چندي قبل، حسين بيگلري مسوول شوراي هماهنگي حمايت از بيماران خاص كرمانشاه در گفت‌وگو با ايلنا گفت: «مشكل اصلي بيماران، عدم شفافيت در نحوه پوشش بيمه‌اي است. برخي بيماران تحت پوشش بيمه سلامت هستند، برخي بيمه تأمين اجتماعي دارند و بخشنامه‌ها به ‌طور دقيق اجرا نمي‌شوند. اين سردرگمي باعث شده بيماران نتوانند روند درمان خود را ادامه بدهند و بسياري از خانواده‌ها نگران آينده عزيزان‌شان هستند. جلسات متعددي با انجمن‌ها و نهادهاي حمايتي برگزار شد و مصوبات قانوني براي تأمين وام، حمايت معيشتي و هزينه درمان تصويب شد، اما متأسفانه تاكنون اقدامي عملي از سوي نهادهاي مربوطه مشاهده نشده است. داروها بسيار گران شده، هزينه رفت و آمد و معيشت بالا رفته و بيماران در شرايط سختي قرار دارند. حتي در بيمارستان‌ها، برخي مديران اعلام كرده‌اند كه حاضر نيستند هزينه بيماران خاص را دريافت كنند، زيرا منابع كافي براي تأمين خدمات وجود ندارد. بسياري از بيماران هنوز نمي‌دانند روند درمان خود را ادامه بدهند يا متوقف كنند و بلاتكليفي در استان وجود دارد. ما تلاش مي‌كنيم با ارائه آمار دقيق و هماهنگي با انجمن‌ها، راهكاري عملي براي رفع بحران پيدا كنيم، اما تا تحقق حمايت‌هاي قانوني، بيماران تحت فشار شديد هستند.»  
حسين زهتابان، مديرعامل انجمن خيريه حمايت از بيماران سرطاني همين استان هم با انتقاد از گراني سرسام‌آور دارو، مواد غذايي و نبود نظارت موثر بر كيفيت خوراك مردم، گفته بود كه بسياري از بيماران حتي با دريافت وام نيز توان تأمين هزينه يك دوره درمان خود را ندارند و نبود يك آمار جامع از بيماران سرطاني استان، برنامه‌ريزي حمايتي را با چالش جدي روبرو كرده است.
 «متأسفانه روز به ‌روز شاهد افزايش مشكلات بيماران هستيم. بخشي از اين وضعيت به دليل مصرف مواد غذايي غيراستاندارد و نبود نظارت كافي بر كيفيت مواد خوراكي در جامعه است. هر كسي هر چيزي توليد مي‌كند و نظارت موثري بر اين موضوع وجود ندارد، در حالي كه سلامت مردم به‌ شدت تحت تأثير قرار گرفته است.گراني ناشي از حذف ارز ترجيحي باعث شده بسياري از بيماران توان خريد داروهاي خود را نداشته باشند. برخي از بيماران حتي از ادامه روند درمان منصرف مي‌شوند، چرا كه هزينه‌ها برايشان غيرقابل تأمين است. بسياري از بيماران براي تهيه داروهاي خود مجبور به دريافت وام‌هايي با مبالغ ۱۰ تا ۱۰۰ ميليون تومانی مي‌شوند، اما اين وام‌ها فقط براي يك نوبت درمان كافي است و براي مراحل بعدي درمان ديگر كارايي ندارد. تغذيه مناسب يكي از اركان اصلي درمان بيماران سرطاني است، پزشكان به بيماران توصيه مي‌كنند مصرف پروتئين، گوشت، ماهي و ميوه را افزايش بدهند، اما قيمت اين اقلام به حدي بالاست كه بيماران عملا توان تهيه آن را ندارند. به عنوان مثال، يك سبد ميوه استاندارد براي بيمار سرطاني اكنون حدود يك ميليون تومان هزينه دارد. در گذشته مردم حمايت بيشتري از انجمن‌ها داشتند، اما اكنون به دليل مشكلات اقتصادي، ميزان كمك‌هاي مردمي نيز به‌شدت كاهش يافته است.» 
 علي ولي‌پور، متخصص سرطان هم به تازگي در مورد تاثير گراني هفتگي و روزانه قيمت داروهاي بيماران سرطاني هشدار داد و گفت كه اين وضع، علاوه بر ايجاد نگراني شديد براي خانواده بيماران سرطاني، باعث مي‌شود كه بيماران سرطاني در بسياري از موارد قادر به تأمين داروهاي خود نبوده و درمان را ترك كنند. ترك كردن درمان در بيماري سرطان به معناي ناتمام گذاشتن جلسات شيمي درماني و راديو‌تراپي است؛ اقداماتي كه تاثير داروهاي سرطان را مضاعف مي‌كند و به زبان ساده، با از بين بردن سلول‌هاي سرطاني، مانع از پيشرفت بيماري مي‌شود چنان‌كه راديوتراپي، سهم 40 درصدي و شيمي درماني، سهم 15 درصدي در فرآيند درمان  سرطان دارد ولي بيماراني كه به دليل گراني هزينه اين درمان‌هاي تكميلي، ناچار به ترك درمان مي‌شوند تعدادشان كم نيست و اگر به ياد داشته باشيم كه تغذيه ناسالم، كاهش مصرف ميوه و سبزيجات، چاقي به دليل مصرف زياد چربي و غذاهاي سير‌كننده بي‌خاصيت اما شكم پر كن، به عنوان يكي از عوامل موثر در ابتلا به سرطان، معمولا در اقشار كم درآمد و متوسط رو به ضعيف جامعه رواج دارد و برخي سرطان‌هاي گوارشي مانند سرطان معده، ارتباط مستقيم با سبك زندگي، فقر و نوع تغذيه دارد، رها كردن درمان به دليل هزينه سرسام‌آور تزريق داروهاي شيمي درماني در اين اقشار، چندان غيرعادي  و نوظهور نيست .
چندي قبل، منوچهر احمدي، متخصص راديوانكولوژي، در گفت‌وگو با پايگاه خبري «فرارو» به نكته غم‌انگيزي اشاره كرد؛ طبقاتي شدن درمان سرطان در ايران. «اكنون درمان سرطان، مانند بسياري از امور ديگر، كاملا طبقاتي شده است. عده‌اي ابرتيلياردر هستند كه وضعيت‌شان مشخص است و ترجيح مي‌دهند به جاي ايران به كشورهاي خارجي مراجعه كنند. برخي افراد در داخل كشور هم داروهاي ناياب و گرانقيمت را تهيه مي‌كنند و درمان‌شان انجام مي‌شود. اما ساير مردم، اگر پيگير درمان باشند و توقع بالايي نداشته باشند، در حد استاندارد درمان مي‌شوند. با اين حال، كساني كه بخواهند با درمان‌هاي جديد و داروهاي نوين معالجه شوند، با هزينه‌هاي كمرشكن روبه‌رو خواهند بود و شايد تنها حدود ۵ درصد بيماران بتوانند از اين درمان‌ها استفاده كنند. وضعيت دارو واقعا بغرنج است. متاسفانه دارو اگر كمتر از ساير كالاها افزايش قيمت نداشته باشد، قطعا بيشتر هم داشته است. به‌ويژه برخي داروهاي خوراكي كه بيماران بايد براي دوره‌هاي دو هفته‌اي تا يك‌ماهه مصرف كنند، بسيار گران شده‌اند و قيمت آنها واقعا بيداد مي‌كند.»
طبق اعلام اخير مديركل دفتر بيماري‌هاي غيرواگير وزارت بهداشت، نزديك به ۸۰ درصد مرگ‌وميرها در ايران به دليل بيماري‌هاي غيرواگير رخ مي‌دهد و بار 90 درصدي شمول ابتلاي اين گروه از بيماري‌ها باعث شده كه بيماري‌هاي غيرواگير، مهم‌ترين چالش نظام سلامت در ايران باشد به گونه‌اي كه سرطان اكنون بعد از بيماري‌هاي قلبي عروقي و ديابت، در رديف سومين بيماري مرگ‌آور براي مردم كشورمان قرار دارد. 
اين هشدار و مقايسه آن با گزارش سال‌هاي قبل وزارت بهداشت نشان مي‌دهد كه مرگ بر اثر بيماري‌هاي غيرواگير در دهه اخير رو به افزايش بوده چنانكه سال 1397 سهم بيماري‌هاي غيرواگير در مرگ سالانه كشور، 76 درصد بود و گزارش وزارت بهداشت از بررسي علت مرگ در كشور در سال 1394 نشان مي‌داد كه در اين سال از 327 هزار و 525 مورد مرگ ثبت شده براي تمام سنين، بيماري‌هاي قلبي عروقي با سهم 44.13 درصد، اولين علت مرگ و سرطان‌ها با سهم 16 درصدي دومين علت مرگ در كشور بود كه در سال 1397 سهم مرگ بر اثر بيماري قلبي و عروقي به 46 درصد افزايش يافت و سهم مرگ‌آوري سرطان، به 13 درصد رسيد ولي آبان 1402 اعلام شد كه سهم بيماري‌هاي غيرواگير در بيش از 300 هزار مرگ‌هاي سالانه به ۸۳ درصد رسيده است. 
قرار بود طبق «سند ملي پيشگيري و كنترل بيماري‌هاي غيرواگير و عوامل خطر مرتبط در جمهوري اسلامي ايران در بازه زماني ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۴» سهم بيماري‌هاي غيرواگير در آمار مرگ كشور كاهش داشته باشد كه چنين نشد و همان طور كه گزارش‌هاي وزارت بهداشت مي‌گويد، حالا در سال پاياني اجراي اين سند، هم با كاهش سن ابتلا به سرطان و هم با  افزايش تعداد مبتلايان مواجهيم. 
چندي قبل، مديركل دفتر مديريت بيماري‌هاي غيرواگير معاونت بهداشت وزارت بهداشت اعلام كرد: «بر اساس پيش‌بيني‌ها، بروز و مرگ ناشي از سرطان در جهان تا ۱۵ سال آينده بيش از ۱.۵ برابر خواهد شد. در قاره آسيا نيز طي ۲۰ سال آينده، تعداد موارد جديد سرطان حدود ۶۵ درصد افزايش خواهد يافت و در ايران هم . بروز سرطان‌ها افزايش حدود ۱.۹ برابر و مرگ ناشي از سرطان‌ها نيز افزايش حدود ۲.۱ برابر خواهد داشت. سرطان سينه، بر اساس آخرين آمار ثبتي، شايع‌ترين سرطان در كل جمعيت ايران و به‌ويژه در زنان است. همچنين بالاترين ميزان بروز اين سرطان در زنان ۶۵ تا ۶۹ سال مشاهده شده است. بروز خام سرطان سينه در ايران ۴۷.۷ در هر ۱۰۰ هزار نفر زن است و سالانه بيش از ۱۹ هزار مورد جديد سرطان سينه ثبت مي‌شود؛ يعني به‌طور ميانگين بيش از ۵۰ مورد در روز يا حدود ۲ مورد در ساعت. بر اساس گزارش سيماي مرگ كشور در سال ۱۴۰۰، سرطان سينه از رتبه ششم به رتبه هشتم علل مرگ زنان در يك بازه ۱۰ساله (۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰) رسيده است.»  
دبير كارگروه ملي پيشگيري و كنترل سرطان به تازگي اعلام كرده كه به دليل شيوع بالاي اين بيماري و احتمال 15 تا 20 درصدي ابتلا براي هر فرد در طول دوران زندگي، نيازهاي درماني و حمايتي مبتلايان و ازجمله، جراحي، شيمي‌درماني، درمان‌هاي سيستميك، پرتودرماني و هورمون‌درماني بايد به صورت ويژه مورد توجه باشد. رييس مركز تحقيقات سرطان دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي هم با هشدار درباره شيوع 70 درصدي مرگ ناشي از سرطان در كشورهاي در حال توسعه درباره وضعيت ابتلا در ايران گفته كه سالانه حدود ۱۰۰ هزار مورد جديد ابتلا به سرطان در كشور ثبت شده و مي‌توان گفت كه به ‌طور متوسط هر 5 دقيقه يك نفر در ايران به سرطان مبتلا مي‌شود و پراكندگي جغرافيايي سرطان در ايران نشان مي‌دهد كه سرطان، متاثر از محورهاي جغرافيايي و سبك زندگي مردم است و بيشترين موارد سرطان در استان‌هاي مركزي، شامل تهران و سمنان و بخش‌هايي از شمال و غرب كشور مشاهده مي‌شود. نوع سرطان نيز در مناطق مختلف متفاوت است چنان كه سرطان معده در مركز ايران و سرطان ريه در جنوب كشور شايع‌تر است. همين پراكندگي نشان مي‌دهد كه ۱۵۰ نفر از هر ۱۰۰ هزار زن و ۱۸۰ نفر از هر ۱۰۰هزار مرد به سرطان مبتلا مي‌شوند كه با اين پراكندگي و ميزان شيوع، ايران در گروه كشورهاي با رشد بالاي ابتلاي بيماري سرطان است چنانكه تا سال 1414 با رشد ۶۷ درصدي ابتلا، در رتبه چهل‌وهشتم جهان قرار مي‌گيرد كه با اين جايگاه، بالاترين ميزان رشد سرطان را در سال 2040 در جهان خواهيم داشت اما به موازات افزايش رشد ابتلا، كاهش مرگ ناشي از  سرطان هم  رقم خواهد  خورد. 
محمداسماعيل اكبري در ادامه صحبت‌هاي خود به گراني هزينه درمان سرطان اشاره كرده و گفته است: «به نظر مي‌رسد كه ساختار حاكميتي ما اين بيماري را هنوز به خوبي نشناخته، چرا كه پرهزينه‌ترين بيماري است و در بروز بيماري، فاصله زيادي بين افراد فقير و غني نيست. هزينه‌هاي درماني سرطان بسيار زياد است و سبب مي‌شود كه 13 درصد مبتلايان، زير خط فقر قرار بگيرند. هزينه‌هاي درماني و اثرگذاري مي‌بايست خيلي روشن باشد؛ هيچ‌ اشكالي ندارد كه يك بيمار بپرسد كه اگر يك ميليارد تومان براي يك دارو خرج مي‌كنم، چه چيزي به دست مي‌آورم؟ كشورهاي غربي، ماده قانوني براي هزينه‌هاي درماني سرطان تعريف كرده‌اند به اين نحو كساني كه كمتر از سه ماه يا شش ماه  بقا دارند  براي درمان  هزينه  نمي‌كنند.»