عناوين اين صفحه

علي‌اكبر قاضي‌زاده

راضي نبوديم ما كه موضوع بيماري حسين قندي رو شود. بيشتر به اين اميد كه خودش سرپا باشد و درباره دوره بيماريش مستقيم، همه را روشن كند. بخشي هم شايد به اين ملاحظه بود كه او را و خانواده‌اش را آزرده نكنيم. حالا اما روزگاري نيست كه بشود چنين رويدادي را پوشيده نگاه داشت.

بچه‌هاي دانشجو در مركز مطالعات و تحقيقات رسانه، در سال 84 يا 85 دسته ما را «دايناسورها» نام دادند و اين اسم روي گروه ماند كه ماند. اين نامگذاري چند شناسه داشت: دايناسورها بيش از نيم قرن عمر كرده بودند، پيشينه كار مطبوعاتي‌شان به دهه 50 شمسي برمي‌گشت و همه حالا تدريس مي‌كردند. گويا آن بچه‌هاي اسم‌گذار خصلت‌هاي آن جانداران دوره ژوراسيك را در اين گروه مي‌ديدند: درشتي، ترس‌آوري و از همه مهم‌تر در مسير برافتادگي بودن. فريدون صديقي، مهدي فرقاني، حسين قندي، يونس شكرخواه و صاحب اين ستون در اين گروه جاي دارند. حالا جامعه و جامعه مطبوعاتي ما، بي‌هيچ تشويشي بيماري يكي از آن دايناسورها را تماشا مي‌كند؛ رفتاري كه با روانشاد دريايي، حسين پرتوي، محمد فرنود و ديگران پيشينه دارد. در جامعه‌يي كه براي بيماري يك نوازنده، يك هنرپيشه يا يك ورزشكار اهل قلم اشك بر چشم مخاطبان مي‌آورند، كسي حتي از برافتادن اين دايناسورها خبر هم نمي‌شود. گويا برافتادن رسم دايناسورهاست.

دايناسورها تربيت روزنامه‌نگارانه اصولي دارند. با بزرگاني دمخور بوده‌اند كه حالا وجودشان كيمياست. خود را خودشان ساخته‌اند و چون اين حرفه را جدي مي‌گيرند، انتظار دارند بچه‌ها هم چنين نگاهي داشته باشند؛ آن هم در عصر يخبندان.

از من بپرسيد مي‌گويم، احساس حسين وقتي او را از درس دادن در دانشكده ارتباطات دانشگاه علامه كنار گذاشتند، ترك برداشت. تدريس در دانشكده خيابان كتابي افتخار بزرگ او بود. انتظار داشت رييس دپارتمان، استادان بزرگ‌تر، دانشجويان يا نمي‌دانم شايد مطبوعات فرياد اعتراض برآورند؛ كسي به خود تكاني نداد. يعني كسي كه حرفش اثر داشته باشد، چيز مهمي نگفت. به من مي‌گفت بگذار يك ترم بگذرد، سراغم مي‌آيند. چند ترم هم گذشت. باز هم در سكوت. از سال 86 ناگهان احساس كرد بايد اندازه‌هاي دايناسوري خود را باز شناسد. بايد باور مي‌كرد اينجا بودن روزنامه اهميت دارد، نه كيفيت بودن آن. در جام جم هم كارش گره خورد و نشد بدون حاشيه، متن آن روزنامه را ترك كند. نظريه «روزنامه‌نگار/ غسال» گرچه در اساس قابل دفاع بود، تلخي گزنده‌يي داشت و جوانان اين حرفه را عليه او برانگيخت. از آن گفتني‌هايي بود كه نبايد گفت.

قندي كار مطبوعاتي را از كيهان هوايي آغاز كرد. گزارش «پرواز را به خاطر بسپار» كه بازسازي هنرمندانه‌يي از حمله به ايرباس ايراني بر فراز خليج فارس بود، در همان نشريه چاپ شد و خيلي صدا كرد. قندي با كنار هم گذاشتن نام و نشان قربانيان در فضاي يك پرواز بي سرانجام از آن حادثه سوگنامه‌يي تكان‌دهنده ساخت. اما انصاف اينكه سردبيري در ابرار در سال‌هاي پاياني دهه 60 و آغازين 70 بهترين دوران كار حرفه‌يي او بود. در ابرار هم گزارشي از كودكان عقب‌مانده ذهني نوشت (اينجا اشك هم ماتم مي‌گيرد) كه تصويري دلخراش از آن بچه‌هاي فراموش شده با رنگ‌آميزي كم نقص از كار درآمد. موضوع گزارش اما پرستاران آن آسايشگاه بود؛ نه ساكنان نگون‌بخت آن. در روزنامه اخبار هم كه در زمان خود خوب درخشيد، اثر خوبي گذاشت و اين روزنامه هم پايان تلخي داشت. همان دو جا بود كه سرانجام تيترهاي دو سطري (هم اندازه) را دوباره رواج داد. منطق اين بود: وقتي يك خبر دو محور مهم و پر كشش داشته باشد، مي‌توان آن دو محور را تيتر كرد؛ اما به شرطي كه در عمل هر دو محور همسنگ باشند و خود را اجبار نكنيم كه براي هر خبري دو تيتر بنويسيم. تيتر دو سطري در صفحه اول روزنامه به گرافيك صفحه لطمه مي‌زد و فضاي زيادي براي عناصر ديگر صفحه باقي نمي‌گذاشت. با اين همه در ابرار و ديگر روزنامه‌ها كه بود، نبوغ تيترزني قندي آشكار مي‌شد. در جامعه و توس جايگاهي و احترامي و عزتي داشت. در انتخاب هم از اول تا آخر ماند.
در زمينـــــه روزنامه‌نگــاري چهار كتاب نوشت: روزنامه‌نگــاري نوين (با همكــاري دكتر نعيم بديعــي)، روزنامه‌نگــاري تخصــصي، مقاله‌نويسي در مطبوعات و تخيل در روزنامه‌نگاري. تصور مي‌كنم پس از كتاب روزنامه‌نگاري دكتر معتمدنژاد، روزنامه‌نگاري نوين / بديعي/ قندي، پرشمار فروش رفت. كتاب آخري او اما با يك پرسش جدي مواجه شد: روزنامه‌نگاري و تخيل؟ جوهر حرف قندي قابل دفاع بود. اينكه روزنامه‌نگار بايد در نوشتن از خلاقيت‌هاي ادبي و قدرت فضاسازي براي رنگ‌آميزي سوژه بهره بگيرد. اما مگر مي‌توان عناصر عيني يك سوژه را به مدد خيال ساخت؟ نسل امروزي روزنامه‌نگار اين سرزمين به قندي مديون است؛ در اين نمي‌توان ترديد كرد. چندين صد روزنامه‌نگار جوان در دو دهه‌يي كه گذشت، زمينه‌هاي اصلي كار حرفه‌يي را از قندي آموختند و به كار گرفتند. كتاب‌هاي او راهنماي دانشجويان و علاقه‌مندان به اين حرفه بود و هست و از اينها گذشته، مثل حسين قندي در جامعه مطبوعاتي اين سرزمين، چند نفر را مي‌شود سراغ كرد؟ كاش خيلي داشتيم. دوستان حسين قندي خيال دارند تنهايش نگذارند. اما درد اين حرفه فقط قندي و پرتوي و فرنود نيست. وقتي گرد هم نشستيم تا راهي پيش پاي خانواده حسين بگذاريم، تازه به ياد آورديم كه اهالي مطبوعات يك چهارديواري از خودشان ندارند تا در آن جمع شوند و از همكار از پا افتاده يادي كنند؛ حامي و به فرياد رسنده، پيشكش! سيزده سال پيش و به مناسبت درگذشت جهانگير پارساخو نوشتم: «آسوده شد پارساخو از اين بيگاري هميشگي و همه عمر كه اگر روزي نتوانستي يا نخواستي كار كني، هيچ تنابنده‌يي يك كف دست نان به در خانه تو ندهد. راحت شد از اين حرفه كه همه عالم طلبكار تو باشند و تو از همه دنيا خجالت بكشي». حالا هم وضع همان است كه بود. آقايي به نام علوي وقتي تازه وارد بودم، از روي خيرخواهي به من گفت: در اين حرفه اميد نان نيست، بيم جان اما فراوان هست. خيال مي‌كردم قافيه مي‌سازد. يك بار ديگر خيرخواه ديگري در سال 67 به من پند داد: اين حرفه شيره جان آدم را مثل يك دانه انار مي‌مكد و بعد يك بار ديگر زير منگنه مي‌گذارد تا آن چند قطره باقي هم بيرون بيايد تا پوستي برجا ماند كه فقط در خور دور ريختن باشد. به قول سيد فريد قاسمي همين امروز اگر تمام روزنامه‌نگاران داراي بيش از 20 سال سابقه حرفه‌يي را يك جا گرد آورند و همه را معاينه كنند، به ندرت ممكن است در ميان آنان كسي را يافت كه كمتر از شش عارضه جدي بدني يا روحي داشته باشد. از آن سو كمتر كسي از اين لشكر تار و مار هست كه اگر خداي ناكرده تنش به ناز طبيبان نيازمند شد، بتواند دو، سه ميليون تومان خرج سلامت خود كند؛ ندارد كه بكند. بچه‌هايي كه ديروز به ما دايناسور نام دادند، امروز دايناسورچه‌هايي هستند و چشم برهم بزني دايناسور شده‌اند؛ خيلي طول نمي‌كشد. اهل اين حرفه اما بايد براي روزگار درماندگي خود فكري بكنند. كسي براي ما آستين بالا نخواهد زد. روزنامه‌نگاران به اين فكر كرده‌اند يك درمان ساده، امروز كمتر از 5 ميليون تومان خرج برنمي‌دارد؟ خبر داريد يكي از اهل اين حرفه را پس از نارسايي قلبي، در بيمارستان نپذيرفتند تا همكاران ديگر سر رسيدند و پول دادند تا بستري شود؟ خبر داريد جنازه همكار ديگري را بيمارستان نگه داشت و تا خرج بيمارستان را نگرفت، ترخيص نكرد؟ از حسين پرتوي خبر داريد كه گوشه خانه افتاده است و اهل خانه‌اش راه به جايي ندارند؟ خبر داريد خرج و برج زندگي خانواده گرفتاران اين حرفه را چه كسي بايد بپردازد؟ باز هم بنويسم؟ آخر حرفه‌يي به اين بي در و پيكري سراغ داريد كه ورود و خروج به آن چنين بي حساب و كتاب باشد؟ همين حسين قندي چند سال پيش به شوخي و جدي مي‌گفت: بايد دنبال يك شغل آبرومند‌تر برويم! يك روز هم در ميان دو كلاس به خنده به من گفت: من نمي‌دانم اين بچه‌ها به چه اميدي مي‌خواهند وارد اين شغل شوند. بگذريم؛ كه گذشتني هم نيست. ما هنوز هستيم و آرزو داريم حسين قندي دوباره به روزنامه و كلاس بازگردد؛ با آن قامت خدنگ و ظاهر هميشه آراسته و آن خنده هميشگي به قد و قواره جهان و جهانيان. به بچه‌هاي مطبوعات و آن انارهايي كه اگر بچلاني، هنوز آب دارند، اما عرض مي‌كنم: از ما گذشت و مي‌گذرد، به فكر فرداي خود باشيد؛ رسمش اين نيست.