محمد صادقي
«پيوستگي يا جهاني شدن نگراني هايي را درباره افزايش نابرابري، تغيير قدرت، و همسان سازي فرهنگي ايجاد کرده است. اين گزارش آثار جهاني شدن و نمونه هايي از نگراني ها را ارزيابي مي کند. پيوستگي جهاني از مدت ها قبل اهرمي موثر و توانمند در کاهش فقر بوده است و البته موثرتر از اين نيز مي تواند عمل کند. برخي از نگراني هاي ياد شده بر پايه هاي محکمي استوارند. هم فرصت هاي جهاني و هم تهديدهاي جهاني بر سياست هاي جهاني پيشي گرفته اند... جهاني شدن عموماً فقر را کاهش مي دهد چرا که اقتصادهاي پيوسته تر معمولاً رشد سريع تري دارند و اين رشد آثارش را در مقياس گسترده تر باقي مي گذارد.»
کتاب «جهاني شدن، رشد فقر» گزارشي است که زير نظر و به سرپرستي نيکلاس استرن (قائم مقام اول بانک جهاني) تهيه شده است. از نويسندگان اين کتاب مي توان به نام هايي همچون پل کولير و ديويد دلار اشاره کرد، هرچند اين مجموعه نتيجه پژوهش هاي گسترده گروهي از اقتصاددانان است. اين کتاب که شامل پنج بخش است به موضوع هايي چون موج جديد جهاني شدن و آثار اقتصادي آن، بهسازي معماري بين المللي براي پيوستگي، تقويت سياست ها و نهادهاي داخلي، قدرت، فرهنگ و محيط زيست و... مي پردازد.
در بخشي از کتاب که نسبت ميان جهاني شدن و فرهنگ مورد بررسي قرار گرفته به موضوع گوناگوني فرهنگي در عصر اطلاعات هم توجه شده است. در کتاب آمده جهاني شدن ممکن است گوناگوني فرهنگي را افزايش يا کاهش دهد. جهاني شدن، با بهره گيري از قدرت ارتباطات و بازاريابي و همچنين مهاجرت، فرهنگ خارجي را براي ميزبان معرفي مي کند و تنوع فرهنگي را افزايش مي دهد. جهاني شدن، در صورتي که فرهنگ بيگانه جايگزين فرهنگ بومي شود، تنوع را کاهش مي دهد. سپس هر دو رويکرد «جهاني شدن تنوع را افزايش مي دهد» و «جهاني شدن تنوع را کاهش مي دهد» بررسي مي شود. به عبارتي به موازات ورود فرهنگ هاي بيگانه و همزيستي آنها با فرهنگ بومي، گوناگوني و تنوع فرهنگي افزايش مي يابد و مردم در فرآيند تجارت با گونه هاي متفاوتي از شيوه هاي زندگي آشنا مي شوند و تنوع ناشي از جهاني شدن به گونه يي ضرورت نهادينه سازي دموکراسي را مطرح مي کند. در فصل پنجم از کتاب اشاره شده؛ از سال 1980 جهان بي نظيرترين پيوستگي را تجربه کرده است. کشورهاي فقير با جمعيتي حدود سه ميليارد نفر به بازارهاي صنعتي جهان راه گشوده اند و وقتي مردم فقير در اين کشورها مشغول به کار شدند، بلاي بزرگ فقر و نابرابري که قبل از آن جهان را فرا گرفته بود به تدريج رو به کاهش گذاشت.
اما اينکه همچنان بايد اقدام هايي براي تقويت آنچه يک نقطه عطف در تاريخ نام نهاده شده، شکل بگيرد، در نظر گرفته شده است.
نگراني هاي جهاني مانند بحران محيط زيست هم در اين پژوهش از نکته هايي است که جا دارد به آن توجه شود. کشورهاي در حال توسعه با منطق قوي استدلال مي کنند که موافقتنامه هاي تجاري نبايد استانداردهاي کار يا زيست محيطي را به کشورهاي فقير تحميل کنند. جوامع در سراسر جهان براي بهبود استانداردهاي زندگي و شرايط کار و محيط زيست تلاش مي کنند.
يکي از جنبه هاي مثبت جهاني شدن اين است که جوامع مي توانند استراتژي هاي موفق خود را در باب نظارت بر آلودگي (آلودگي هاي صنعتي) به يکديگر انتقال دهند تا در آينده بتوان نگراني هاي موجود در زمينه محيط زيست را به طور چشمگير کاهش داد.
افزون بر آنکه در نظر کانت آزادي اراده هر معنايي که از آن مراد باشد، چنان که ديديم فوق قانون و قاعده است و با حرکت قانونمند تاريخ سنخيت ندارد بنابراين مفهوم آزادي اراده در عمل چيزي جز آزادي براي تقديس مالکيت فرد خصوصي و دفاع از منافع او نيست و از اين رو کليت و ضرورت در رابطه طبيعت و تاريخ (در فلسفه اخلاق کانت) به جزيي بدل مي شود چنان که در فلسفه کانت منعکس است. او معتقد است تجليات اراده يا کردارهاي انسان که عرصه پديدارهاست (برخلاف آزادي اراده) مقيد به قوانين طبيعي است. پيام اين حرف، طبق توصيه کانت، آن است که انسان با پاي نهادن بر خواست هاي نفساني خود به حکم اخلاقي وجدان يا فرمان قطعي او، بر انقياد کرداري خود به طبيعت مي تواند غلبه کند تا آنجا که به حذف ضرورت طبيعت نينجامد. به اين گونه، بخشي از آزادي ازدست رفته انسان در عرصه جبر کردارها (يا پديدارها) مي تواند به دست آيد. اين کوشش را کانت يک تکليف مي داند و ثمره اش را فضيلت چون نيت در انجام تکليف که آن را قانون عقل تعيين مي کند، چيزي جز تحقق آزادي اراده در عمل نيست. در واقع کانت در اين راه به نوعي مي کوشد مقوله جبر و اختيار را تبيين و حدود هر کدام را تعيين کند. اما حقيقت آن است که کانت مانند ديگر انديشمندان روشن بيني، چون به درک پويش تاريخي آگاهي جمعي و عمل تاريخي جامعه نرسيده بود (چنان که هگل با الهام از «گوته» و تا حدودي «هردر» در انتقاد از کانت، روشن بيني را «آگاهي محض» يا «روح در خود» مي دانست)، مقام جبر و اختيار و وظيفه فرد در برابر اجتماع را تنزل مي دهد تا حد وظيفه فردي در انجام تکليف اخلاقي محض. و به اين سان، حقيقت کارکرد مناسبات اجتماعي- اقتصادي و مسووليت نهايي آن در شکل دهي به اخلاق اجتماعي و فرد، در فلسفه اخلاق کانت پوشيده مي ماند. بنابراين وقتي کانت مي گويد وظيفه اخلاقي و تکليف شخصي بايد معطوف به اصل عقلي (يا قانون) شود و نه موضوع آن، منظورش همه جا، چنان که خود او مي گويد، اراده آزاد فرد است که اصل عقلي (يا قانون) است و وظيفه يا تکليف شخصي بايد معطوف به آن باشد و نه موضوع آن که به جهان بيرون (يا جامعه) برمي گردد. به اين ترتيب مثل عقل محض، عقل عملي نيز در فلسفه اخلاق (که تنها دريچه يي است که عقل از آن به بيرون نظر مي کند)، به سبب فرديت خود در اينجا و غرق کردن خود در نفس وظيفه و ناديده گرفتن موضوع آن، باز هم به درون بازگشت مي کند، به درون فرد؛ دروني که از ليبراليسم سرمايه داري آکنده است. به اين سان، فلسفه کانت که بنيادش بر شقاق عين و ذهن و فرد و جامعه است، نه تنها نمي تواند بر شقاق جهان سرمايه داري غلبه کند بلکه آن را توجيه هم مي کند. منتها چون کانت به انجام وظيفه يا تکليف شخصي انسان خردمند معتقد بوده، وقتي خود به راي العين مي ديده که آزادي اراده، در عمل چيزي جز جنگ وحشيانه براي منافع فردي نيست، در آخرين کوشش هايش (در مقاله «معناي تاريخ کلي در غايت جهان وطني» و با ارائه تز «تاسيس جامعه جهاني» و اينکه انسان فقط به عنوان نوع انسان مي تواند پيشرفت کند و شکوفا شود نه به نحو انفرادي)، به خيال خود مي خواست بر توحش سرمايه داري «مهار بزند».
