
بنفشه پورناجي
b.pournaji@ yahoo.com
بر اساس آمار سازمان بهداشت جهاني، بيش از 300 ميليون نفر از مردم دنيا به آسم مبتلا هستند که جمعيت قابل توجهي از آنان را کودکان و نوجوانان تشکيل مي دهند. آسم يک مساله بهداشتي براي کليه جوامع اعم از توسعه يافته و در حال توسعه به شمار مي رود. خسارت هاي جاني و مالي ناشي از آسم بسيار زياد است. اين بيماري موجب مرگ بيش از 300 هزار انسان در سال مي شود که متاسفانه اين ميزان مرگ ومير طي سال هاي اخير سير صعودي داشته است. بيماري آسم را از نظر اهميت با ديابت مقايسه مي کنند. شناخت عوامل خطر، پزشک درمانگر را قادر مي سازد با راهنمايي بيماران براي پيشگيري از بروز حمله آسم و کنترل بهتر، افراد مستعد ديگر را شناسايي کند تا در درازمدت از بيماري زايي و مرگ ومير اين بيماري کاسته شود. اطلاعات جديد مويد اين نکته است که 80 درصد موارد مرگ ومير آسم قابل پيشگيري است. به علاوه دوسوم بيماران فوت شده از اين بيماري، طبق دستورالعمل هاي رايج توصيه شده درمان آسم، پيگيري نمي شده اند. سومين همايش تخصصي (چهارسالانه) «آسم» و «روز جهاني آلرژي» که با هدف بررسي چگونگي کنترل بهتر آسم و تاثير آن در بهبود کيفيت زندگي بيماران 26 تا 28 آبان ماه در تهران برگزار شد، فرصتي مناسب به وجود آورد تا در کنار معرفي اين بيماري گامي در جهت زدودن ابهام هاي مربوط به بيماري آسم برداشته شود. شعار کنگره امسال «کنترل بيشتر آسم و کيفيت بهتر زندگي» بود.
آسم چيست
آسم يک بيماري التهابي مزمن راه هاي هوايي است که در افراد مستعد از نظر ژنتيک، تحت تاثير عوامل محيطي، ايجاد يا تشديد مي شود. بايد توجه داشت آسم در واقع يک بيماري نيست، بلکه سندرمي (نشانگاني) است که دستگاه هاي مختلف ايمني، تنفسي، عصبي و ... در آن درگير هستند. به گفته متخصصان از 100 سال پيش تاکنون بيماري هاي مزمن غيرواگير جايگزين بيماري هاي حاد و عفوني مانند طاعون، وبا، مننژيت هاي مختلف، سرخک و ساير عفونت ها شده است. هرچند امروزه کشورهاي در حال توسعه و جهان سوم کمتر از گذشته با بيماري هاي عفوني و مزمن روبه رو هستند، اما هنوز اين بيماري در کشورهاي فوق در حال افزايش است. بيماري هاي مزمن جنبه ژنتيکي دارند و از طرف ديگر عوامل محيطي در پيدايش آنها موثر است. دکتر «مصطفي معين» رئيس انجمن آسم و آلرژي ايران در اين مورد مي گويد؛ «امروزه بيشتر مرگ وميرها به علت بيماري هاي مزمن اتفاق مي افتد. امروزه آلرژي ها که مهم ترين آن آسم و آلرژيک است، در کنار ساير بيماري هاي مزمن مانند قلب و عروق، چاقي، ديابت، بيماري هاي روماتيسمي و اختلالات رواني قرار دارد.» وي در ادامه مي افزايد؛ «حدود 22 درصد جمعيت جهان (بيش از يک ميليارد نفر) دچار بيماري هاي مزمن تنفسي و بيش از 300 ميليون انسان مبتلا به آسم هستند. همچنين بيش از 400 ميليون انسان به آلرژي بيني و بيش از 210 ميليون انسان به بيماري هاي انسدادي مزمن ريه (COPD) مبتلا هستند.»
علائم آسم
سرفه، خس خس مکرر، تنگي نفس و احساس فشار در قفسه سينه از علائم بيماري آسم به شمار مي رود. اما از آنجا که اين علائم در ديگر بيماري هاي ريوي نيز مشاهده مي شود، توجه به تشخيص هاي افتراقي به ويژه در سنين کمتر از پنج سال و بيش از 40 سال حائز اهميت است. اين علائم به ويژه هنگام ورزش، برخورد با دود سيگار، هواي سرد، عفونت هاي ويروسي دستگاه تنفس و نيز مواد حساسيت زا تشديد مي شود. دکتر «محمد قره گزلو» دبير انجمن آسم و آلرژي ايران در مورد بروز بيماري آسم مي گويد؛ «اين بيماري به صورت گهگاه و به تناوب ظهور و بروز مي يابد و از آنجا که در مقاطع خاصي از زندگي فرد بروز مي يابد، از آن به عنوان آتشفشاني نام برده مي شود که در مواقعي خاموش و در زمان هايي فعال مي شود.» وي با اشاره به شعار سازمان بهداشت جهاني مبني بر تاکيد بر سلامت رواني در کنار سلامت جسماني يادآور مي شود؛ «آنچه در مورد بيماران دچار آسم حائز اهميت است، کيفيت زندگي است. به عبارتي اين بيماران بايد قادر باشند از ورزش و تفريح نيز برخوردار باشند.» براساس آمارهاي موجود 20 درصد ورزشکاران شرکت کننده در مسابقات المپيک داراي آسم هستند. اين در حالي است که بسياري از اين افراد موفق به کسب مدال در سطح جهان مي شوند.
دبير انجمن آسم و آلرژي ايران همچنين بر بازده شغلي، تحصيلي بيماران به آسم تاکيد کرده و اظهار مي دارد؛ «براي مثال تلاش پزشکان درمانگر بيماران آسمي آن است که بيمار شب هنگام دچار حملات آسم نشده و در خواب وي اختلالي ايجاد نشود. همچنين بتواند مانند سايرين به سفر رفته و از کيفيت زندگي مطلوبي برخوردار باشد، زيرا در صورت کنترل نشدن بيماري آسم، خساراتي متوجه فرد و خانواده وي خواهد شد.»
شيوع بيماري هاي مزمن تنفسي
در مرز هشدار
«با وجود اهميت بيماري آسم و ديگر بيماري هاي مزمن تنفسي مانند آلرژي هاي تنفسي، بيماري هاي انسدادي مزمن ريه، بيماري هاي شغلي و پرفشاري ريه از نظر گستردگي شيوع و بيماري زايي، مرگ ومير و هزينه هاي سنگين بهداشتي-درماني و اجتماعي در دنياي امروز، هنوز نظام سلامت کشورها، دولت ها، بيماران، خانواده ها و رسانه هاي گروهي در اين زمينه از آگاهي و حساسيت جدي برخوردار نيستند». اينها بخشي از پيام دکتر «معين» به مناسبت برگزاري سومين همايش تخصصي آسم و روز جهاني آلرژي بود. در ادامه اين بيانيه با اشاره به برآورد سازمان بهداشت جهاني (WHO,2007) نسبت به شيوع بيماري هاي مزمن تنفسي هشدار بسيار داده شده است. در اين پيام تصريح شده است؛ «بيش از 100 ميليون انسان به اختلال تنفسي در خواب و بيش از 150 ميليون انسان به ساير بيماري هاي مزمن ريوي مبتلا هستند و به رغم اينکه اين بيماري با شناسايي عوامل خطرزا و رفع آنها قابل پيشگيري است، سالانه حدود 6/4 ميليون انسان در جهان به اين علت زندگي خود را از دست مي دهند که بيش از 80 درصد تلفات انساني در کشورهاي جهان سوم است. عوامل خطرساز براي بروز و شيوع آسم بيماري هاي مزمن ريوي در همه جاي جهان و به ويژه در کشورهاي جهان سوم وجود دارد. دود تنباکو و ساير آلاينده هاي فضاي بسته، آلودگي هواي شهرهاي پرتراکم و با مديريت شهري غيرعلمي و آلاينده هاي شغلي، بيشترين خسارت را به سلامت مردم به ويژه کودکان و نوجوانان، کهنسالان، مبتلايان به بيماري هاي آسم و ديگر بيماري هاي مزمن تنفسي و بيماري هاي قلب و عروق وارد مي سازد. در اين گونه جوامع، مردم از يکي از اساسي ترين حقوق شهروندي که تنفس آزادانه در هواي پاک و سالم است، محروم هستند. ساير عوامل خطرزا مانند آلرژي ها، رژيم غذايي، چاقي، کم تحرکي و سوءتغذيه کم و بيش در سطح بين المللي وجود دارد. نقش تغييرات آب و هوايي را که به علت توسعه نامتوازن در کشورهاي صنعتي و برخي کشورهاي در حال توسعه منجر به آسيب زيست محيطي شده و خواهد شد، در افزايش شيوع آسم، آلرژي و بيماري هاي مزمن تنفسي نبايد ناديده گرفت. با تجمع گازهاي گلخانه يي در جو و گرم شدن تدريجي زمين، دانشمندان پيش بيني مي کنند در آينده غلظت ازن در سطح زمين بالاتر رود، فصول و دوره هاي گرده افشاني گياهان طولاني تر شده، افزايش رطوبت و کاهش سطح بهداشت منجر به تکثير قارچ ها و هيره ها (mitos) و شيوع بيشتر آسم و آلرژي و عفونت هاي تنفسي خواهد شد. همچنين دانشمندان افزايش شيوع و شدت آسم و آلرژي ها طي سه دهه گذشته را به تغيير عوامل خطرزاي محيطي و نيز تغيير سبک زندگي روستايي و ارتباط تنگاتنگ انسان با طبيعت و هواي پاک به زندگي مدرن شهري همراه با فرهنگ آپارتمان نشيني، تهويه نامناسب و افزايش آلاينده ها، کاهش تعداد فرزندان خانواده، مصرف بيش از پيش و بي رويه آنتي بيوتيک ها، آلودگي هواي شهرها و هيجانات زندگي ماشيني نسبت مي دهد.»
دکتر «مسعود موحدي» دبير سومين همايش تخصصي آسم، تحقق اهداف درماني و کنترل کامل بيماري آسم را بر پايه اصول زير مي داند.
- آموزش مداوم بيمار براي مشارکت فعال در درمان آسم
- پرهيز از برخورد با مواد آلرژي و حساسيت زا، آلاينده ها و به ويژه دود سيگار(پيشگيري نوع اول، نوع دوم و نوع سوم)
- تعيين برنامه درماني براي درمان درازمدت در بزرگسالان و کودکان
- تعيين برنامه براي مواقع حاد بيماري
- پايش منظم شدت بيماري از طريق ارزيابي علائم، ميزان استفاده از داروها، اندازه گيري عملکرد ريوي (در حد امکان) و فراهم آوردن برنامه پيگيري بيماري.
شيوع آسم در ايران و جهان
مهم ترين محدوده سني ابتلا به آسم دوران کودکي است تا جايي که حداقل 50 درصد بيماران مبتلا به آسم پيش از پنج سالگي به اين بيماري مبتلا مي شوند. به گفته دکتر «قره گزلو» در کشور ما مطالعات 20-10 سال گذشته براساس پروتکل هاي استاندارد، بيانگر آن بوده که 10 تا 15 درصد دانش آموزان سراسر کشور در استان هاي مختلف طي يک دهه گذشته مبتلا به آسم بوده اند. اين آمار که به آمارهاي متوسط جهاني نيز نزديک است، در مجلات داخل و خارج کشور به چاپ رسيده است. در مجموع هفت تا 10 ميليون نفر در ايران به بيماري آسم مبتلا هستند. يکي از اصلي ترين گروه هاي قرباني آسم را کودکان تشکيل مي دهند. ميزان شيوع آسم در کودکان بسيار زياد است. در کل دنيا شايع ترين علت غيبت دانش آموزان از مدارس را بيماري آسم تشکيل مي دهد. در بزرگسالان نيز شايع ترين علت غيبت از محل و نيز شايع ترين علت بستري کودکان در بيمارستان ها در کل دنيا به دليل بيماري آسم است.
از جمله مباحث مهم در بيماري آسم، بار بيماري شامل مجموعه خسارت هايي است که از نظر هزينه هاي دارو، درمان، زيان هاي ناشي از غيبت از مدرسه و محل کار و به طور کلي خسارت هاي اجتماعي و اقتصادي بر جامعه تحميل مي شود. همچنين مرگ ومير اين بيماري نيز خسارت هاي زيادي بر جامعه تحميل مي کند که به همين دليل کنترل بيماري براي جامعه از اهميت فراواني برخوردار است. به گفته دکتر «قره گزلو»؛ «حملات سخت و ترسناک بيماري آسم، احساس تنگي نفس و ... استرس فراواني را براي فرد و خانواده وي ايجاد مي کند.» وي ادامه مي دهد؛ «با وجود اهميت بيماري آسم، اين بيماري قابل کنترل است. داروهاي درمان آسم دو دسته هستند؛ نخست داروهايي که علائم حاد را در موقع بروز حمله کنترل کنند. دوم داروهاي پيشگيري کننده که براي رفع التهاب ضروري است.»
وي با اشاره به اينکه هر دو دسته داروها جزء داروهاي استنشاقي است، مي گويد؛ «داروي استنشاقي براي بيمار مبتلا به آسم مانند عينک براي فرد دچار ضعف بينايي است.» دبير انجمن آسم و آلرژي با تاکيد بر اينکه در جوامعي که در آنها فرهنگ سازي مناسبي صورت نگرفته، بسياري از بيماران با تصور ايجاد اعتياد و نيز به دلايل ديگر از استفاده از داروهاي استنشاقي خودداري مي کنند، ادامه مي دهد؛ «عوارض داروهاي استنشاقي بسيار کمتر از داروهاي خوراکي است به شرط آنکه از اين داروها براساس دستورالعمل پزشک استفاده شود. از آنجا که حملات آسم حاد، بسيار ناگهاني و خطرناک بوده و معمولاً در محيط هاي بدون دسترسي به پزشک و اورژانس (مانند مواقع سفر) رخ مي دهد، ضروري است آموزش هاي لازم به خانواده بيماران داده شود.» دکتر «قره گزلو» مهم ترين عامل ايجاد حملات آسم را عفونت هاي حاد تنفسي مانند سرماخوردگي برمي شمارد که در فصل هاي سرد سال مانند پاييز و زمستان رخ مي دهد.
جايگاه درمان آسم در نظام سلامت کشور
در بخشي از پيام دکتر «معين» به کنگره آسم آمده است؛ «در ساختار نظام سلامت در کشورهاي در حال توسعه و از جمله کشور ما زيرساخت هاي تشخيصي و درماني بيماري هاي مزمن غيرواگيردار وجود ندارد يا در سطح ابتدايي و فاقد کارايي لازم است. بنابراين تشخيص ديرهنگام و پيشگيري و درمان ناکافي اکنون از چالش هاي مهم کنترل آسم، آلرژي و بيماري هاي مزمن تنفسي به ويژه در کودکان اين کشورها به شمار مي رود. اين ضعف ساختاري موجب بيماري زايي و مرگ ومير بيشتر و تحميل هزينه هاي بهداشتي- درماني و اجتماعي سنگين تر بر اين گونه جوامع مي شود. بيشترين تاکيد و صرف هزينه در اين کشورها به جاي اولويت دادن به برنامه هاي پيشگيري بر درمان موارد پيشرفته آسم و COPD يا حمله هاي حاد و شديد آنها در اورژانس ها و بيمارستان هاست که عوارض نامطلوب و هزينه هاي بيشتري را به همراه مي آورد. در کشور ما تلاش علمي و تحرک اجرايي در زمينه آسم و آلرژي ها با تاسيس انجمن آسم و آلرژي ايران در سال 1375، انتشار فصلنامه علمي- پژوهشي آلرژي و آسم و ايمونولوژي در سطح بين المللي از سال 1379 (سال 2000 ميلادي)، تشکيل کميته کشوري آسم و آلرژي از سال 1378، تاسيس مرکز تحقيقات ايمونولوژي، آسم و آلرژي در سال 1379 و تاسيس کرسي يونسکو در آموزش سلامت در سال 1383 وارد مرحله جديدي شده است. تصويب «راهنماي ملي آسم» و تدوين اوليه «برنامه ملي کنترل آسم» که مراحل نهايي تصويب خود را در کميته کشوري آسم و آلرژي مي گذراند، از اقدامات مهم در سال هاي اخير است. انتظار مي رود با ادغام برنامه هاي فوق در شبکه سلامت کشور، نظام ثبت و گزارش دهي بيماري، استانداردسازي مراکز تخصصي تشخيصي و درمان آسم و برقراري نظام ارجاع، بتوان با کنترل بهتر آسم و آلرژي ها نسبت به کاهش ميزان شيوع و بار اين بيماري ها اقدام کرد. اجراي طرح پژوهشي «نظام ثبت موارد آسم» اقدام ديگري است که طي يک ساله اخير براي ارائه آموزش به بيماران و خانواده ها و بهبود امور پيشگيري، تشخيص، درمان و کيفيت زندگي بيماران و کنترل آسم در مرکز تحقيقات ايمونولوژي، آسم و آلرژي آغاز شده است.» وي در پايان ابراز اميدواري کرد با اهتمام پزشکان و توجه بيش از پيش مسوولان بهداشت و درمان کشور به امور آموزش، پيشگيري و بهبود کيفيت خدمات سلامت در آينده نه چندان دور شاهد برخورداري آحاد جامعه ايراني از «سلامت» به عنوان اساسي ترين حقوق انساني و به عنوان اصلي ترين شاخص عدالت اجتماعي و توسعه و پيشرفت جامعه باشيم.