Bpgolzadeh.blogfa.com


بهرام گل زاده

«بقاي روسيه به مدرنيزه شدن آن بستگي دارد. متحول شدن اقتصاد روسيه با جامعه يي مستحکم مي شود که آزادتر است و بر مبناي دموکراسي اداره مي شود. به جاي جامعه يي کهنه و منسوخ، که در آن رهبران به جاي همه فکر مي کنند و تصميم مي گيرند، ما بايد جامعه يي تيزهوش، آزاد و مسوول داشته باشيم.» اين جملات و جملات مشابه ديگر روز گذشته بر زبان «ديميتري مدودوف» رئيس جمهوري سيستم توتاليتري و تک صدايي روسيه جاري شده است.مدودوف اين سخنان را در نطق سالانه اش با عنوان «وضعيت کشور» با تاکيد مطرح کرده و البته اين براي نخستين بار نيست که از زبان يک رئيس جمهوري در فدراسيون روسيه سخناني تقريباً متفاوت از سخناني شنيده مي شود که تاکنون در سيستم کمونيستي و توتاليتريستي اتحاد جماهير شوروي سابق و روسيه کنوني زده شده است.

يک سال پيش نيز وي بر خلاف ادبيات و اعتقادات خلف خود به ويژه ولاديمير پوتين گفته بود «نهادهاي دموکراتيک اين کشور تقويت خواهند شد. آزادي يعني مسووليت و اميدوارم که همه اين موضوع را درک کنند.»بايد ديد اين سخنان مدودوف در چه شرايط زماني و با چه اهداف و اعتقادي زده مي شود، آيا بحران اقتصادي که گريبان اقتصاد جهاني را گرفته و روسيه نيز با اقتصاد کنوني و ضربه پذير خود از اين قاعده مستثني نيست رهبران روسيه را وادار به چنين چرخش آشکار و به تعبيري اجتناب ناپذير در سياست هاي اقتصادي و سياسي کرده است؟آيا رهبران روسيه و شخص مدودوف به اين نتيجه رسيده اند که راه توسعه و پيشرفت و عقب نماندن از سرعت غيرقابل مهار توسعه و پيشرفت اقتصادي و تکنولوژي در جهان، ايجاد فضاي باز سياسي و اقتصادي و دموکراتيک و اصلاحات در روسيه است؟آيا مدودوف به همان ضرورت هايي که «ميخائيل گورباچف» براي خاتمه جنگ سرد به آن رسيده بود يعني «گلاسنوست و پروستريکا» که گفته مي شود به فروپاشي شوروي منجر شد اما امر ضروري و اجتناب ناپذير بود رسيده است؟ هرچند نظر برخي تحليلگران بر آن است که اقدام به اصلاحات سياسي و اقتصادي در شوروي سابق امري اجتناب ناپذير بوده است و البته دليل آن نيز عمق بحران در ساختار اتحاد شوروي بود که موجب بازشدن شکاف هاي ايجاد شده در جامعه بسته و ديکتاتوري و تک صدايي آن شد. اگر مدودوف سخن از دموکراسي و آزادي در روسيه و سپردن امور به دست مردم مي راند اين معني را در خود دارد که اصولاً نمي توان به دنبال پيشرفت و توسعه و آباداني و ايجاد رفاه براي مردم کشور و حضور موثر در اقتصاد و سياست جهان بود اما حضور هيچ حزب رقيبي را در داخل کشور تحمل نکرد و در عين حال يک حزب را حاکم بر مقدرات يک جامعه کرد. نمي توان به دنبال توسعه و آباداني کشور بود و اجازه اظهارنظر به نخبگان اقتصادي متفاوت انديش و نقاد نداد و کشور را از روزنامه هاي مستقل محروم و ظرف عرصه اطلاع رساني را از روزنامه نگار تحليلگر تهي و در واقع رکن چهارم دموکراسي را تعطيل کرد.سخنان مدودوف سوالات بسياري را در اذهان ايجاد مي کند از جمله اينکه آيا روسيه از تک حزبي ماندن و تک صدايي فاصله گرفته و آيا رهبران اين کشور توتاليتريسم را آفتي جدي براي اقتصاد و عقب ماندگي در توسعه و پيشرفت و حضور در جهان آزاد و دهکده جهاني مي دانند؟ آيا به واقع و عملاً اقتصاد دولتي و انحصار را آفت مي دانند و شرايط تحميلي را پذيرفته اند؟ هرچند يک بار در زمان پوتين خصوصي سازي تجربه شد اما آن خصوصي سازي چون با رانت خواري همراه و در واقع نمايشي از خصوصي سازي بود نتيجه يي جز افزايش فساد به همراه نداشت و رهبران روسي را دوباره وادار به بازگشت و عقبگرد به اقتصاد دولتي و بهره گيري از مديران دولتي کرد.

آيا هم اکنون اين رهبر روسي راه رهايي از بحران هاي اقتصادي و عقب ماندگي را ايجاد فضاي دموکراتيک مي داند؟ و آيا از سر اعتقاد به نقش مردم و ضرورت هاي موجود در جامعه جهاني قصد باز کردن فضاي سياسي و خصوصي سازي در اقتصاد و مشارکت دادن آحاد جامعه را دارد؟اينکه ديميتري مدودوف رئيس جمهوري روسيه «بدوي بودن اقتصاد کشورش را نمي پذيرد و گفته است که بقاي روسيه به مدرنيزه شدن آن بستگي دارد»، پيامش چيست؟ظاهراً نخبگان اقتصادي و سياستگذاران در عرصه اقتصاد در روسيه به اين نتيجه قطعي رسيده اند که به لحاظ علمي و تجربي، تنها راه علاج ساختار اقتصادي بيمار اين کشور، رو آوردن به اقتصاد غيردولتي و بازار آزاد و رقابتي است و البته به نکته يي نيز توجه جدي داشته که رو آوردن به اقتصاد بازار آزاد و فاصله گرفتن از اقتصاد کمرشکن دولتي نيازمند ابزار خاص خود از جمله فضاي دموکراتيک در جامعه و آزادي فعاليت در عرصه هاي سياسي و اقتصادي و فراهم شدن بسترهاي لازم اجتماعي و اقتصادي براي فعاليت و رقابت در يک جامعه سالم و هدفمند است به همين علت است که آقاي مدودوف اين سخنان جديد را بر زبان آورده و اين نسخه را مي پيچد که «وابستگي روسيه به مواد خام توهين آميز است و چنين اقتصادي بايد با اقتصادي جايگزين شود که به لحاظ فناوري متنوع و پيشرفته است و مي تواند نيازهاي مردم اين کشور را مرتفع کند» و صريحاً الگوي به جامانده از شوروي را نفي کرده و بر مدرنيزه شدن کشورش تاکيد مي ورزد.

در اينجا اين سوال نيز به ذهن هر شنونده يي رسوخ مي کند که اساساً چه عامل و واقعيتي باعث شده حتي روسيه سال ها پس از فروپاشي و طرح اصلاحات از ناحيه گورباچف، همچنان با ساختار اقتصادي و سياسي معيوب و شکننده دست و پنجه نرم کند و چه تفکري مانع از پيشرفت و توسعه در اين کشور شده است، آيا چيزي به غير از تنفس در يک جامعه بسته سياسي و عدم حضور احزاب متفاوت انديش و قدرتمند در کشور و نبود فضاي باز سياسي و روزنامه هاي مستقل و از همه مهم تر عدم ايجاد بسترهاي لازم اجرايي، علمي و رقابتي اقتصادي از ناحيه دولت و فعال شدن بخش خصوصي است؟آيا به همين دليل نيست که مدودوف خواستار آن شده است که «متحول شدن اقتصاد روسيه با جامعه يي مستحکم شود که آزادتر است و بر مبناي دموکراسي اداره مي شود.»

طبيعتاً اين به آن معنا است که فعاليت اقتصادي در جامعه آزاد بر مبناي دموکراسي، ابزار و لوازم تعريف و تجربه شده و علمي دارد که گريزناپذير است و سليقه يي و خارج از اين چارچوب هاي کلي حرکت کردن نه تنها به بن بست منتهي مي شود بلکه کشور را با بحران هاي سياسي و اقتصادي روزافزون و شديدتري نيز مواجه مي سازد.مدودوف در جاي ديگري ضمن اينکه نهادهاي بزرگ دولتي را فاقد بهره وري لازم معرفي مي کند، تاکيد مي کند «نهادهاي دولتي بايد متحول شوند، پاسخگو باشند و شفاف عمل کنند.» حال بايد ديد آيا متحول شدن، پاسخگو بودن و شفاف عمل کردن نهادهاي بزرگ دولتي جز در سايه وجود احزاب رقيب و روزنامه هاي مستقل در يک فضاي باز سياسي، اقتصادي و رقابتي و قائل بودن به حقوق شهروندي امکان پذير است يا خير و آيا اساساً پيشرفت در عرصه هاي گوناگون داخلي و بين المللي جز در گرو يک جامعه آزاد و بالنده است که در آن مردم ولي نعمتان جامعه و دولت وکلاي آنان باشند و پاسخگو در مقابل موکلان خود؟ بي شک بايد در چنين روندي بسترهاي فعاليت اقتصادي و اجتماعي براي همه آحاد ملت و شهروندان فراهم باشد و قانون نيز به عنوان فصل الخطاب و معيار و ملاک همه تصميمات در راس امور قرار گرفته و حرف نهايي را بزند.«به جاي جامعه يي کهنه و منسوخ، که در آن رهبران به جاي همه فکر مي کنند و تصميم مي گيرند، ما بايد جامعه يي تيزهوش، آزاد و مسوول داشته باشيم.» اين هم بخش ديگري از سخنان رئيس جمهوري يک کشور توتاليتر و تک صدايي و بسته است که شايد به اين اعتقاد رسيده که به جاي آنکه رهبران به تنهايي به جاي مردم فکر کنند، بايد فضايي ايجاد کرد که عقل جمعي جاي تفکرات فردي و گروهي اقليت را بگيرد و امور جامعه را در يک فضاي توام با تکثر آرا و ملي بسامان کرد، همگان را در امور مشارکت داد و وحدت در عين کثرت داشت.البته بسياري از گزارش ها و تحليل هاي پس از سخنان مدودوف حکايت از آن دارد که فضاي غالب حاکم بر روسيه اين اجازه را به وي نخواهد داد که قادر به اصلاحات واقعي در اين کشور شود. و البته اين در حالي است که آمارها حکايت از آن دارد که هم اکنون، روسيه با بيش از يک ميليون نفر بيکار و مشکلات فراوان اجتماعي روبه روست و فساد در درون دستگاه هاي دولتي اين کشور به دليل عدم شفافيت لازم و نبود مکانيسم هاي موثر نظارتي، رهبران روسيه را به شدت نگران کرده و اقتصاد آن را با مشکلات جدي مواجه ساخته است. به همين دليل و البته هرچند به صورت نيم بند، مدودوف اعلام کرده نهادهاي دموکراتيک را در کشور تقويت و در عين حال از اخلاق در ثبات ملي نيز جلوگيري خواهد کرد.بايد منتظر ماند و ديد آيا ساختار کهنه و تک صدايي به ارث مانده از دوران اتحاد جماهير شوروي اجازه اين اصلاحات در روسيه را که يک مرتبه نيز در دوره ميخائيل گورباچف تجربه ناموفقي داشت، خواهد داد يا خير و اينکه اين اراده تا چه اندازه و چه ميزان و تا چه مرزي در رهبر فعلي روسيه ايجاد شده است و آيا اين اصلاحات عميق خواهد بود يا مرزي براي آن قائل خواهند شد؟