رامتين راوندي*

St_ravandi@yahoo.com



شايد براي بسياري افراد مفهوم موج کمي مبهم و پيچيده به نظر آيد يا شايد بهتر است بگوييم اين پديده برايشان قابل لمس و درک نيست. اگر بخواهيم آن را علمي تعريف کنيم، بايد گفت هر پديده فيزيکي را که به صورت همزمان تابعي از مکان و زمان باشد، موج مي گوييم. فرمول رياضي تابع موج به وضوح ارتباط اين پديده را با زمان و مکان نشان مي دهد. موج يعني انرژي گسترده شده با فرکانس و طول موج، يا به عبارتي به هر آشفتگي در محيط که در فضا يا فضا- زمان منتشر شود و اغلب حامل انرژي است، موج گفته مي شود. اگر اين آشفتگي در ميدان هاي الکترومغناطيسي باشد، آن را موج الکترومغناطيسي مي نامند. در امواج الکترومغناطيسي ميدان هاي الکتريکي و مغناطيسي به طور عمود بر يکديگر نوسان مي کنند و با سرعت نور انتشار پيدا مي کنند. جالب است بدانيد که امواج با هم برخورد نمي کنند بلکه تداخل مي کنند. امواج الکترومغناطيسي که طيف وسيعي از موج ها را دربرمي گيرد، براي انتشار به محيط مادي نياز ندارد، يعني مي تواند هم در محيط مادي و هم خلأ منتشر شود ولي امواج مکانيکي که امواجي ساده تر هستند مانند صوت، امواج زلزله و امواج آب براي انتشار به محيط مادي نياز دارند.

به طور کلي امواج به دو دسته امواج طولي و عرضي تقسيم مي شوند. در موج طولي امتداد انتشار و نوسان بر هم منطبق است در حالي که در موج عرضي جهت امتداد نوسان بر امتداد انتشار عمود است. امواج الکترومغناطيسي جزء امواج عرضي هستند.

امواج صوتي جزء امواج طولي هستند. امواج صوتي مي توانند در جامدات، مايعات و گازها منتشر شوند. امواج صوتي در محدوده يي قرار گرفته اند که مي توانند گوش و مغز انسان را براي شنيدن تحريک کنند. اين محدوده بين 20 تا 20 هزار هرتر (Hz) قرار دارد. امواج الکترومغناطيسي پهنه وسيعي از فرکانس ها را دربرمي گيرد مانند امواج مرئي، راديويي، X و گاما، بنفش، فرابنفش، قرمز، مادون قرمز و... که در اين تقسيم بندي جا مي گيرند.

اما نويز يعني سيگنال ناخواسته که به سه دسته اصلي تقسيم مي شوند؛ نويز زمينه، نويز نوساني و نويز مزاحم که بيشترين بحث ما درباره مورد سوم است که همانند يک سيگنال اين امواج منتشر مي شوند و سيگنال هاي دريافتي را پوشش مي دهند به نحوي که باعث به هم ريختن سيگنال اصلي مي شوند. البته اگر بخواهيم دقيق تر نويزها را بررسي کنيم، موارد ذيل را بايد در نظر گرفت؛

1- تاثيرات داخلي سيستم (نويز زمينه)

2- تاثيرات حرارتي يا گرمايي زمين بر ماهواره

3- از دست دادن سيگنال توسط فضا و جو

4- تاثيرات باران روي ماهواره

5- امواج راديويي يا ميکروويو مزاحم

6- تاثيرات خورشيد روي ماهواره

بحث اصلي اين مقاله امواج راديويي يا ميکروويو مزاحم است. اين امواج زميني راديويي يا ميکروويو همانند سيگنال از برج راديويي فرستاده مي شوند و روي سيگنال هاي اصلي ماهواره سوار مي شوند و باعث مي شوند تصاوير به صورت شطرنجي ديده شوند. معمولاً اين برج ها در مکان هاي بلند شهر نصب مي شوند. اين امواج براي اولين بار در سال 1965 در امريکا براي فرستادن امواج راديويي به کار گرفته شد. آنها مي خواستند يک دهم هزينه اصلي فرستادن يک باند راديويي را بپردازند ولي با پيشرفت تکنولوژي از سال 1980 اين سيستم منسوخ شد. اين امواج در همان برج راديويي توسط دستگاهي مخصوص توليد و منتشر مي شود. امواج پارازيتي علاوه بر کانال هاي تلويزيوني، تلفن همراه، اينترنت، سيستم هاي الکترونيکي کليه دستگاه هاي ايمني، مراکز تحقيقاتي، علمي، سنجش دما و هوا و... اختلال ايجاد مي کند.

جهت دريافت فرکانس هاي ميکروويو در محدوده سه مگاهرتز تا 300 گيگاهرتز بايد آنتني به طور صحيح مقابل ماهواره قرار گيرد تا امواج به طور موازي با آن برخورد کند و در کانون جمع شود. دستگاه هاي پارازيت انداز با توجه به فرکانس هاي ارسال شده روي فرستنده هاي مختلف، روي آنها اختلال ايجاد مي کنند. مشخصاً توان اين پارازيت اندازها بايد بيشتر از امواج ارسال شده باشد. نکته مهم اين است که به خاطر اثر زمين، برد امواج ميکروويو دو کيلومتر است و براي آنکه يک نقطه را پوشش دهند، نياز به تعداد زيادي دکل در مکان هاي مختلف دارند. لازم به ذکر است که دستگاه هاي توليدکننده امواج ميکروويو، بسيار گران هستند. امواج ميکروويو با فرکانسي بالاتر از 300 مگاهرتز بيشترين اثر را روي بدن دارد. طبق مطالعات انجام شده از بين رفتن تعادل دماي بدن، به طوري که بيش از پنج درجه سليسوس باشد خطر مرگ را براي انسان دارد. هنگامي که امواج ميکروويو با بدن برخورد مي کند، مقداري از آن جذب بدن مي شود و مقداري هم عبور مي کند. عضلات بدن انسان قدرت جذب بيشتر اين امواج را دارد. اين امواج پس از جذب در بدن توليد گرما مي کند. اين گرما جريان هاي القايي در بدن به وجود مي آورد که اين جريان هاي يوني القا شده، باعث بالا رفتن دماي بدن مي شود و اثر سوء خود را بر بدن مي گذارد. به طور کلي ضررهايي که اين امواج هنگام ارسال ايجاد مي کنند، عبارتند از؛ تداخل در سيستم هدايت هواپيما، تداخل در سيستم گيرندگي و فرستندگي کليه دستگاه هاي ماهواره يي، تاثيرات سوء روي مغز و اعصاب و... به طور کلي امواج پارازيتي بدون ضرر وجود ندارد و مادام که پخش مي شوند روي هر رسانايي، از جمله بدن انسان، آب و موجودات مي نشينند و عکس العمل نشان مي دهند. امواج در مسافت معيني نمي مانند و در برخورد با کوه ها، آب ها، ساختمان ها، شيرواني ها، آينه ها و... مي توانند چند بار تکرار و تا مسافت هاي طولاني بازپخش شوند.

با توجه به توضيحات فوق، امواج نقشي انکارناپذير در پهنه تکنولوژي بازي مي کنند و در تبادل اطلاعات نقشي اساسي ايفا مي کنند.اين امواج بيشترين استفاده را در علوم نظامي و فضايي دارد به طوري که هر روز اخباري از آن در پهنه صنعت و فناوري شنيده مي شود ولي جهت جلوگيري از ضررهاي احتمالي آن بايد قوانين مدون و استانداردي با ضمانت هاي اجرايي تدوين شود تا استفاده از اين پديده فيزيکي مشکلي براي اين کره خاکي به وجود نياورد.

*مدرس دروس فني دانشگاه جامع علمي- کاربردي

جايزه جايگزين نوبل سال 2009 به چهار شخصيت برجسته از کانادا، کنگو، نيوزيلند و اتيوپي تعلق گرفت. اين جايزه از 30 سال پيش به کساني اهدا مي شود که پاسخي عملي براي چالش هاي ضروري زمان حاضر يافته اند.

---

جايگزين نوبل ياRight Livelihood Award جايزه افتخاري سال 2009 خود را به دانشمند کانادايي «ديويد سوزوکي» تقديم کرد. جايزه نقدي اين بنياد نيز به طور مشترک به «رنه ان گونگو» فعال محيط زيست و محافظ جنگل هاي باراني کنگو، «الين وار» مبارز نيوزيلندي ضدسلا ح هاي اتمي و «کاترينه هاملين» پزشک فقرا در اتيوپي تعلق گرفت. هيات داوران در مورد اين چهار چهره برجسته اعلام کرد؛ «برندگان جايزه امسال نشان دادند براي مبارزه با تغييرات اقليمي، دنيايي عاري از سلا ح هاي هسته يي و نجات جان انسان ها چه مي توان و چه بايد کرد.»

مجري برنامه تلويزيوني «طبيعت چيزها»

جايزه افتخاري جايگزين نوبل به «ديويد سوزوکي» متخصص ژنتيک و جانورشناس، به دليل يک عمر تلاش براي روشنگري در مورد مسووليت اجتماعي دانش و همچنين آگاه سازي جامعه از خطرات تغييرات اقليمي اهدا شد. «سوزوکي» که از والديني ژاپني در کانادا متولد شده است، در دهه 70 ميلادي مجري يک مجله تلويزيوني به نام «طبيعت چيزها» بود که در بيش از80 کشور دنيا پخش شده است. «سوزوکي» 73 ساله همچنين بنيانگذار يک سازمان خيريه زيست محيطي است.




تلاش براي نجات جنگل هاي باراني

هيات داوران با اشاره به اينکه «با وجود هشدارهاي علمي گسترده در مورد خطرات نابودکننده تغييرات اقليمي، پاسخ به اين بحران جهاني به نحو آزاردهنده يي آهسته و ناکافي است»، «رنه ان گونگو» را نيز شايسته دريافت اين جايزه مي داند. «رنه ان گونگو» که در سال 1961 در کنگو متولد شده، سال هاست که براي نگهداري از جنگل هاي باراني کنگو مبارزه مي کند. او بنيانگذار سازمان زيست محيطي OCEAN و دفتر صلح سبز در کنگو است. «ان گونگو» جايگزين نوبل را به پاس «شهامت براي مقابله با قدرت هايي که جنگل هاي باراني کنگو را نابود مي کنند» دريافت کرده است. سازمان صلح سبز نيز «ان گونگو» را نمادي مي داند که مبارزه عليه نابودي جنگل ها را به حرکتي مردمي تبديل کرده است. از ديد اين سازمان، اهداي جايگزين نوبل به «ان کونگو» بار ديگر جهان را متوجه اهميت نگهداري جنگل هاي باراني در اکوسيستم جهاني خواهد کرد.

جهاني عاري از سلاح هسته يي

يک سوم جايزه 150 هزار يورويي جايگزين نوبل نيز به «آلين وار» مبارز نيوزيلندي مخالف سلاح هاي هسته يي اهدا مي شود که در راه صلح جهاني و دنياي عاري از سلاح هاي هسته يي تلاش مي کند. به دليل تلاش هاي سازنده اين معلم مهد کودک، نيوزيلند امروز منطقه يي عاري از سلاح هاي هسته يي است. «آلين وار» 45 ساله در حال حاضر با سازمان ملل متحد در مورد نتيجه بي توجهي به سلاح هاي اتمي همکاري مي کند.



تلاش براي حفظ شأن زنان فقير آفريقايي

نفر سومي که شايسته دريافت جايگزين نوبل 2009 اعلام شده، پزشک استراليايي «کاترينه هام لين» است. دکتر «هام لين» از دهه 50 ميلادي ساکن اتيوپي است. در بيمارستاني که «هام لين» در آديس آبابا تاسيس کرده، زنان فقيري درمان مي شوند که به بيماري مادرزادي ناتواني کنترل مثانه مبتلا هستند که به همين دليل نيز از جامعه طرد مي شوند. در اين حالت، فرد قدرت کنترل دفع ادرار را ندارد. «هام لين» به دليل سال ها تلاش در راه سلامت، اميدواري و بازگرداندن شأن هزاران زن فقير آفريقايي، مفتخر به دريافت جايگزين نوبل شده است. جايگزين نوبل که براي سي امين بار اهدا مي شود، در سال 1980 ميلادي توسط «ياکوب فون اوکسکول» نظريه پرداز و عضو سابق پارلمان اروپا، بنيانگذاري شد. اين جايزه 9 دسامبر در پارلمان سوئد اهدا خواهد شد. سال گذشته پزشک آلماني «مونيکا هاوسر» نيز يکي از چهره هاي برگزيده هيات داوران جايگزين نوبل بود.

www.dw-world.com

«جان اليس» فيزيکدان نظريه پرداز انگليسي که در حال حاضر عضو کميته بررسي احتمالات فيزيکي براي شتابگرهاي آينده پروتوني در پروژه LHC و يکي از اعضاي کميته رهبري برخورددهنده خطي CLIC است، درباره وضعيت جديد برخورددهنده هادرون توضيحاتي ارائه کرده است. وي در گفت وگو با مهر همچنان بر بي خطر بودن آزمايش بزرگي که برخورددهنده بزرگ هادرون پيش رو دارد، تاکيد کرد.

---

-زمان دقيق فعال سازي مجدد برخورددهنده بزرگ هادرون در هيچ يک از گزارش ها و اخبار منتشر نشده و سرن تنها به اعلام زماني در اواسط ماه نوامبر اکتفا کرده است. آيا مي توانيد زمان دقيقي براي فعال سازي اين آزمايشگاه عظيم اعلام کنيد يا آغاز به کار آن همچنان در گرو اتمام فرآيند تعميرات است؟

تعميرات به پايان رسيده و اکنون تنها بايد شتاب دهنده را تا درجه حرارت مورد نياز سرد کرده تا چند آزمايش نهايي صورت بگيرد. اميدواريم تا انتهاي ماه اکتبر بتوانيم ذرات را وارد شتاب دهنده کنيم و شايد زماني در ماه نوامبر بتوان شاهد برخورد ذره ها با يکديگر بود. اما اعلام زمان دقيق آن ممکن نيست و تنها پس از اتمام فرآيندهاي شرح داده شده اعلام خواهد شد.

-با توجه به توضيحاتي که در مصاحبه قبل درباره ايمني برخورددهنده بزرگ هادرون داديد، با نزديک تر شدن زمان آغاز به کار LHC نگراني هاي عمومي درباره خطرساز بودن آزمايش برخورد ذرات همچنان رو به افزايش است. آيا سرن تلاشي براي رفع اين نگراني ها کرده است، فعاليت هايي مانند تبليغات وسيع يا اطلاعيه هايي که بتوانند از نگراني مردم بکاهند؟

همان طور که در گذشته اشاره کردم دليلي براي نگراني از نتيجه اين آزمايش وجود ندارد. اعضاي روابط عمومي سرن طي گفت وگويي که با من داشتند، ترس از سياهچاله هايي را که گفته شده است پس از برخورد ذرات با يکديگر به وجود خواهند آمد، خنده دار خوانده و به هيچ وجه آن را حائز اهميت ندانستند. ما به تمامي نگراني هاي موجود جواب هاي کامل داده ايم و در عين حال آماده ايم تا پاسخگوي هر نوع مشکل يا نگراني که از سوي مردم مطرح مي شود، باشيم.

-با توجه به خبري که درباره دستگاهي به نام «زپلين 3» در نشريه تايمزآنلاين منتشر شده بود، دانشمندان انگليسي در تلاشند با تکميل اين دستگاه به رديابي ماده تاريک بپردازند تا به گونه يي در يافتن يکي از مهم ترين عناصر سازنده جهان، برخورددهنده بزرگ هادرون را به چالش بکشانند. نظر شما درباره فعاليت اين دانشمندان چيست؟ آيا معتقديد چنين سيستمي قادر است با LHC به رقابت بپردازد؟

اين سيستم درواقع يک برخورددهنده نيست بلکه ردياب ثابتي است که به گونه يي طراحي شده تا بتواند مسير عبور ذرات ماده تاريک را به ثبت برساند. از اين نظر دستگاه «زپلين» با برخورددهنده هادرون همگام است اما در عين حال توانايي رديابي بسياري از اهداف LHC از جمله موجوديت بوزون هيگز و حتي سياهچاله ها را ندارد.

-شما چه اندازه درباره نتيجه حاصل از برخورد ذرات در کشف رازهاي پيچيده و بي پاسخ جهان هستي از قبيل ماده تاريک، انرژي تاريک و بعدهاي نهفته ماده خوشبين هستيد؟

من به اين واقعيت که برخورددهنده بزرگ هادرون مي تواند حقايقي را درباره ماده تاريک يا حتي بخش هايي از انرژي تاريک آشکار کند، کاملاً خوشبين هستم. حتي معتقدم اين آزمايش مي تواند ذرات جديدي را نمايان سازد که با نظريه «ابعاد اضافي» در ارتباط است.

-آيا انتظار وقوع حادثه يي مشابه آنچه در سپتامبر گذشته رخ داده و باعث از کار افتادن برخورددهنده شد را داريد؟

من گمان نمي کنم چنين حادثه يي دوباره اتفاق بيفتد اما هيچ کس به صورت قطع قادر نيست از عدم ايجاد مجدد نقص فني در چنين دستگاه بزرگ و پيچيده يي اطمينان داشته باشد.

-در صورتي که دوباره اين اتفاق تکرار شود با توجه به بالا بودن هزينه تعميرات فکر مي کنيد سرن مجدداً اين هزينه را براي رفع نقص پرداخت خواهد کرد؟

سرن قطعاً اين کار را خواهد کرد زيرا هزينه تعميرات اين سيستم نسبت به هزينه ساخت آن کاملاً ناچيز به شمار مي رود.