مهدي غني

در تاريخ گذشته ما فرقه هاي مذهبي بسياري ايجاد شده اند که هر کدام در زمان خويش بر سرنوشت ما تاثيرگذار بوده و نقش هاي متفاوت منفي و مثبت ايفا کرده اند. اما شکل گيري اين فرقه ها و مکانيسم و زمينه هايي که موجب پيدايش آنها شده است ما را با عمق آن مقطع تاريخي آشنا مي کند.

يکي از اين فرقه ها جريان بابيه و بهائيت است. جرياني که از ادعاي ارتباط با امام زمان(عج) آغاز شد و به ادعاي ظهور امام زمان و سپس ادعاي پيامبري و حتي خدايي انجاميد و هنوز گروهي از هموطنان ما پيرو آن هستند. گرچه برخي شواهد تاريخي نشان مي دهد دولت هاي بيگانه در مقاطعي از اين ماجرا بهره برداري کرده و در تقويت يا ايجاد آن نقش هايي داشته اند اما آنچه در اين مقال بيشتر مورد توجه است زمينه هاي اجتماعي و فکري پيدايش اين فرقه است.

رهبران فرقه

رهبر فرقه بابيه شخصي بود به نام سيدعلي محمد شيرازي که بعدها به «سيدعلي محمد باب» معروف شد. باب در عربي به معني در است چرا که او در ابتدا مدعي بود دري به سوي امام زمان گشوده است.

پيدايش اين اعتقاد هم خود ريشه در گذشته دارد. سيد اين انديشه را از ديگران وام گرفت. او شاگرد شخصي بود به نام سيدکاظم رشتي که در حوزه علميه نجف درس مي گفت. سيدکاظم نيز خود استادي داشت به نام شيخ احمد احسايي که وي رهبر فرقه يي است به نام شيخيه که هنوز در جامعه ما پيرواني دارد.

شيخ احمد در سال 1166 در دوران حکومت زنديه به دنيا آمد. 75 سال عمر کرد که 32 سال آخر آن در دوره قاجاريه بود. دوران شهرت و مطرح شدن وي به دوره پادشاهي آغامحمدخان قاجار و فتحعليشاه مربوط مي شود. شيخ احمد مثل همه علماي شيعه به اصول مذهب شيعه اعتقاد داشت و از اين جهت تمايزي با آنها نداشت. تنها ويژگي او دنباله روي از مشي اخباريگري بود و اعتقاد به اينکه با شخص امام زمان به نوعي در ارتباط است.1

اخباري و اصولي

در قرن دوازدهم هجري که زمان حکومت زنديه و اوايل قاجاريه است درميان علماي شيعي بر سر روش استنباط از متون ديني اختلافي جدي بروز کرد که هنوز هم تداوم دارد. اين اختلاف که در دو مشرب فقهي اصولي و اخباريگري شهرت يافته ريشه درگذشته داشت. برخي پيدايش اين اختلاف را به قرون پنج و شش هجري مربوط مي دانند. هر دو دسته در برخي عقايد مشترک بودند و در زمينه هايي اختلاف داشتند. اشتراک آنها اين بود که منابع فهم دين عبارت از کتاب و سنت است. قرآن اولين منبع دين اسلام است و از روايات نيز براي فهم آن و تبيين احکام ديني استفاده مي شود. اختلاف عمده اين دو گرايش به کاربرد عقل در فهم مسائل ديني مربوط مي شد. اين اختلاف در زمان هاي مختلف شدت و ضعف متفاوتي پيدا کرده است. اوج گيري مشرب اخباريگري به دوران صفويه برمي گشت که يکي از فقهاي شيعه به نام محمدامين استرآبادي به دفاع از مشي اخباريگري برخاست و با تدوين کتابي به نام فوائدالمدينه استفاده از عقل را در فهم و استنباط احکام ديني به کلي مردود شمرد. به دنبال وي اغلب فقهاي شيعي به اين مشي گرويدند. تا اينکه اوايل حکومت قاجاريه فقيه ديگري به نام وحيد بهبهاني پديدار شد و به نقد جدي و اساسي مکتب اخباري مبادرت ورزيد و تاثير شگرفي در افکار روحانيون و حوزه هاي علميه برجاي گذاشت.

اصوليين که امروز اکثريت حوزه هاي علميه ما به آن روش عمل مي کنند براي فهم کتاب و سنت، عقل بشري و اجماع را نيز در کنار آن دو منبع قرار مي دادند. اجماع عبارت از اين است که تمامي علماي گذشته بر سر مساله يي اتفاق نظر داشته باشند که نشان مي دهد نظر شارع دين نيز همان بوده است. اما مهم ترين ويژگي علماي اصولي کاربرد عقل در فهم منابع ديني بود. قواعدي عقلاني نيز براي شناخت و فهم قرآن و حديث بنا کرده بودند که به علم اصول شهرت يافته بود. علمي که در دروس فقهي حوزه جايگاه ويژه يي دارد.2

در مقابل اين مشرب فقهي، اخباريون که به ظاهر متشرع تر و مقدس مآب ترند معتقدند اگر قرار بود عقل ما ملاک قرار گيرد چه نيازي به دين و احکام الهي بود. براين اساس آنها به اين نتيجه مي رسند که بشر عادي قادر به فهم و درک آيات قرآن نيست و اگر خود به شناخت اين آيات مبادرت ورزد در حقيقت به تفسير به راي پرداخته و ذهن خود را بر کلام خدا مقدم داشته است. لذا به عقيده آنها تنها پيامبر و ائمه شيعي قادرند معني قرآن را دريابند. بنابراين آنها تنها يک منبع براي شناخت دين مي شناسند و آن روايات و احاديثي است که به ائمه منتسب است. براي فهم اين روايات هم معتقد بودند تنها به ظاهر آن و فهم اوليه از آن بايد متکي بود و از تفسير و تاويل آنها پرهيز کرد.

ظهور وحيد بهبهاني که بزرگ ترين منتقد اخباريگري در قرون اخير است، ضربه يي سهمگين به انديشه اخباريگري وارد کرده بود. به نظر شهيد مطهري «پيروزي روش فقاهت و اجتهاد بر روش اخباريگري تا حد زيادي مديون زحمات مرحوم وحيد بهبهاني است.»3 شاگردان وحيد بهبهاني نيز که اوايل حکومت قاجار مي زيستند راه استاد را پيش گرفتند و انديشه اصولي را در اغلب حوزه ها گسترش دادند. ادامه اين نحله است که به کساني چون آخوند خراساني از رهبران مشروطه مي رسد.

احمد احسايي

شيخ احمد احسايي يکي از علماي اخباري در آن زمان بود. از آنجا که در ميان روايات و احاديث جعليات و خرافات زيادي در طول زمان وارد شده بود، شيخ احمد و شاگردانش اعتقاداتي داشتند که با موازين عقلي و علمي سازگار نبود اما از نظر آنها امري يقيني و قطعي به شمار مي رفتند. شيخ احمد در دوراني ظهورکرد که اخباريگري مورد نقد جدي قرار گرفته و در حال انزوا بود. اما کساني که براي عقل اعتباري قائل نبودند، طبعاً تن به نقد هاي منطقي و عقلاني نيز نمي دادند. اين جريان معتقد بود ائمه شيعه اصلي ترين منبع دريافت حقايق ديني هستند و ما بايد مستقيماً از آنها دستورات و احکام ديني را دريافت کنيم. نيازي به اجتهاد و تعقل و تفکر ما نيست. در هر مورد که پرسشي و نيازي مطرح مي شد با مراجعه به روايات که دامنه يي بسيار وسيع نيز دارد، پاسخي براي آن پرسش مي يافتند.

آنها اين مراجعه مستقيم به ائمه و روايات را به تدريج توسعه دادند و طرق ديگري نيز براي دسترسي و ارتباط با ائمه و کسب فيض از آنها درست کردند که از دسترسي به روايات آسان تر بود. يکي از اين موارد اعتقاد به خواب و رويا بود. شيخ احمد اعتقاد داشت از طريق خواب به حقايقي دست مي يابد. به اين ترتيب از اخباريگري نيز گامي فراتر نهاد. به جاي غور در روايات و احاديث مستقيماً در خواب چيزهايي مي شنيد و در بيداري «وقتي از او پرسش مي شد که اين سخن را از کجا مي گوييد با نهايت وارستگي پاسخ مي داد از حضرت امام صادق شنيدم.»4

در حقيقت اينان در مقابل اصوليين که کتاب و سنت و عقل و اجماع را به عنوان منابع شناخت دين و احکام مي شناختند، منبع ديگري ابداع کردند و آن هم خواب و رويا بود؛ منبعي که همه آن منابع چهارگانه را رها کرده و به جاي آنها کار مي کرد. حتي از اخباريون هم عبور کردند. به عبارت ديگر روايات را که جنبه مکتوب داشت و اثري تاريخي برجامانده از گذشته بود، به خواب و رويا که جنبه صوتي تصويري داشت و ظاهراً ارتباطي امروزين و زنده با ائمه را به نمايش مي گذاشت، تبديل کردند. حال اينکه اين خواب ها و روياها تا چه حد برخاسته از تمايلات و تخيلات شخص خواب ديده يا القائات محيطي به اوست براي آنها که عقل اين وديعه الهي را تعطيل کرده بودند، جايي نداشت.

ناگفته نماند شيخ احمد احسايي با فتحعلي شاه قاجار روابطي پيدا کرد. شاه قاجار از وي حمايت مي کرد و او نيز از نزديکي به حاکميت استقبال مي کرد. سياست شاهان قاجار اين بود که اغلب روحانيون برجسته را با خود همراه کنند. شيخ احمد احسايي هم که شهرتي به هم زده بود و احتمال مي رفت اقتدار و پيرواني پيدا کند، مورد توجه حاکميت قاجار قرار گرفت. از سويي شيخ هم که براي مقابله با روحانيون نياز به حمايت داشت تلاش مي کرد در ساختار قدرت پشتيباني جست وجو کند.

رکن رابع

تمايز شيخ احمد احسايي و شاگردش سيدکاظم رشتي با ساير روحانيون در نوع اعتقاد آنها به امامت بود. به اعتقاد آنها علاوه بر سه رکن خدا و پيامبر و امام، رکن ديگري وجود دارد که به رکن رابع معروف شد. به اعتقاد آنها همواره اشخاصي هستند که ميان امام زمان و مردم واسطه مي شوند. اين افراد را به عنوان شيعه کامل معرفي مي کردند که به عقيده آنها در هر زمان هستند و با امام زمان ارتباط دارند و نيازهاي مردم را از ايشان سوال کرده و بيان مي کنند. در حالي که به عقيده مرسوم علماي شيعي کسي که مدعي شود مي تواند با امام زمان ارتباط گرفته و به ديدار ايشان برود، دروغگوست. شيخ احمد علاوه بر اينکه خود را رکن رابع ناميد، معتقد بود از طريق خواب يا مکاشفه و... حقايق به او گفته مي شود، گاهي مسائلي از قول ائمه نقل مي کرد و به جاي اشاره به روايات عنوان مي کرد از امام صادق شنيدم يا فلان امام به من گفت. در مقام توضيح هم مي گفت در خواب به من گفته شده است. شاگرد و جانشين وي سيدکاظم رشتي در کتاب دليل المتحيرين در وصف استاد و رهبرش داد سخن داده و وي را صاحب علوم متعدد دانسته است. درباره منشاء اين علوم مي نويسد؛ «اين علوم در خواب هاي درست و پاک از ائمه خدا به آن جناب مي رسيد و شک و ترديدي در اين نيست که شيطان به صورت هاي مبارکه ايشان متصور نمي توان شد و خود را به ايشان مشتبه نتواند نمود. پس نخست جناب حضرت امام حسن عليه السلام را در خواب ديد و آن حضرت زبان مبارک خود را بر دهان او نهاد و در باطنش نور اقبال مبتهج شد و از فيوضات خداوند و انقطاع و اغراضش تمام ماسوي الله و توکل به اعتمادش به خدا بود.»5

شيخ احمد به همين دليل که گمان مي کرد از جانب ائمه به وي مطالبي القا يا الهام مي شود بر اين باور بود که عقايدش کاملاً حق و غيرقابل تشکيک است زيرا همه ادعاها و اعتقادات خود را برگرفته از ائمه مي دانست. لذا صراحتاً مي گفت؛ «خطا بر کلمات من راه بردار نيست براي اينکه تابعم.» اين ادعا که من تابع ائمه هستم براي مردم آن زمان بالاترين دليل حقانيت بود. با همين مدعا شيخ مخالفان خود را منکوب مي کرد. وقتي به شيخ گفتند يکي از مجتهدين مطالب شما را رد مي کند، او در جواب گفت؛ «واعجبا آيا هنوز در اسلام کسي هست که بر قال الباقر(ع) و قال الصادق(ع) رد کند، زيرا که من جز قول ايشان چيزي نگفته ام.»6

وقتي عقل تعطيل مي شود

اگر امروز کسي کتاب بيان نوشته سيدعلي محمدباب را که بابيان معتقدند کتاب الهي است بخواند در شگفت مي ماند که چگونه ممکن است در آن زمان کساني يافت شوند و از چنين شخصي پيروي کنند. چشم و گوش بر همه چيز بسته و ادعاهاي وي را برخلاف عقل و منطق بپذيرند. در کتاب بيان آمده است غير از کتاب هايي که درباره حقانيت ما نوشته شده است همه را محو و نابود کنيد؛ «في حکم محو کل الکتب کلها الا ما انشئت او تنشيء في ذلک الامر...از اين جهت است که امر شده بر محو کل کتب الا آنکه در اثبات امرالله و دين او نوشته شود... درجايي که کتب منسوبه الي الله در نزد هر ظهوري حکم بر ارتفاع آن شود چگونه است حکم کتب خلق که در نزد آن کتب شبحي است در مرآت بالنسبه بشمس...»7

در اين فراز وي دستور داده است همه کتاب ها را نابود و محو کنيد مگر کتاب هايي را که درباره اين امر نوشته شده است. بعد ادامه مي دهد وقتي حکم مي شود کتاب هاي الهي گذشته بايد مرتفع و محو شود کتاب هايي که به دست بشر نوشته شده است و مثل شبحي از خورشيد در آينه است جاي خود دارد.

يا در جايي ديگر در همين کتاب حکم صادر کرده است؛ «في بيان حکم اخذ اموال الذين لايدينون بالبيان و حکم رده ان دخلوا في الدين الا في البلاد التي لايمکن الاخذ.... دراين ظهور حلال نيست بر غيرمومنين به حق آنچه ما ينسب به ايشان است الا آنکه داخل در ايمان گردند که آن وقت حلال مي گردد برايشان...»8

در اين فراز گفته شده است بايد اموال کساني را که به بيان اعتقاد ندارند مصادره کرد و وقتي در اين دين داخل شدند به آنها مسترد کرد، مگر سرزمين هايي که امکان گرفتن اموال نباشد.

با اين همه ادعاي حقانيت مشاهده مي کنيم نويسنده همين کتاب حتي آنقدر بر ادبيات اشراف نداشته است که از غلط هاي آشکار در تدوين اين کتاب مصون ماند. در فصلي که درباره انتشار کتاب نوشته است مترادف لغت چاپ را در زبان عربي نمي دانسته و نوشته است؛ «في الچاپ و الامربه...»9 درحالي که اساساً در زبان عربي حروف چ و پ نيست و اين حروف مختص زبان فارسي است.

اما با وجود همه اين خطاهاي آشکار کساني پيدا مي شوند که به وي مي گروند و بعدها از او هم عبور کرده و به ديانت ديگري به نام بهائيت معتقد مي شوند که خود داستاني مستقل دارد.

اين شگفتي بجاست اما وقتي به زمينه هاي فکري و اجتماعي آن زمان برمي گرديم و مي بينيم خواب ديدن خود ملاک حقانيت و منشاء کشف حقايق شده است يعني عقل و تفکر و تدبير از ميان برخي اقشار رخت بربسته و تعطيل شده است طبيعي است که هر کس با هر ادعايي مي تواند پيرواني براي خود فراهم کند. در فضايي که کساني يافت مي شوند که با ملاک قرار دادن خواب بسياري مسائل خرافي و انحرافي را در جامعه عرضه کنند و کساني هم يافت مي شوند که ساده لوحانه اين ادعاها را باور کنند، بايد ظهور پديده هايي چون بابيه را نيز دور از انتظار ندانست.

اعتقادات

شيخ احمد اعتقادات ويژه يي داشت. او در يکي از کتاب هايش به نام جوامع الکلام و شرح رساله عرشيه مدعي شد بيرون کره زمين اقليمي وجود دارد به نام عالم هورقليا که بر عالم ما اشراف و نظارت دارد. در آنجا دو شهر بزرگ هست به نام جابلسا و جابلقا. بعد در وصف اين شهرها قلمفرسايي مي کند که گويي از آنها بازديد کرده است. از جمله مي نويسد چهار نهر بزرگ در اين عالم هورقليا هست که آب آنها به حوضي مي ريزند. هر کس مي تواند گوش هاي خود را محکم بگيرد تا صداهاي بيرون را نشنود آن وقت صداي ريزش آب آن رودها را خواهد شنيد. اين قبيل داستان ها طبعاً براي عوام و پيروان او شنيدني بود و عظمت و دانش بي حد و حصر شيخ را نشان مي داد.

او مدعي بود امام زمان در همان عالم هورقليا زندگي مي کند و از آنجا بر کره زمين نظارت دارد. وي در کتاب هايش شرح مفصلي درباره جزييات اين عالم و شهرهاي آنجا و کوچه ها و محله هايي که در آن شهرها هست بيان کرده که گويي خود نيز در آنجا ساکن بوده است. کساني که اين مطالب را مي پذيرفتند طبعاً آمادگي اعتقاد به خرافات و دروغ هاي ديگر را نيز پيدا مي کردند. به اين ترتيب فضاي ذهني لازم براي ظهور يک امام زمان قلابي مثل سيدعل محمدباب فراهم شد. او در سال 1260 هجري قمري يعني 64 سال قبل از انقلاب مشروطيت ادعاي مهدويت کرد.

پي نوشت ها؛------------------------

1- مرتضي مدرسي چهاردهي، شيخي گري بابيگري، انتشارات فروغي، 1345، ص 51

2- همان، ص33

3- آشنايي با علوم اسلامي، ج 3، ص21

4- مرتضي مدرسي چهاردهي، شيخي گري بابيگري، انتشارات فروغي، 1345

5- همان

6- همان، ص 76

7- سيدعلي محمدباب، بيان، چاپ خطي، صص 198 و 199

8- همان، صص 157

9- همان، ص 288

بيژن تلياني

با شروع استقلال ادبي فارسي از سده چهارم به اين تماميت لساني نقصاني راه يافت و بسياري از کتاب هاي معتبر در علوم مختلف به زبان فارسي نگاشته شد. اهميت عمده مسلمانان و فايده بزرگ کار آنان در تشکيل حوزه علمي اسلامي به نگه داشتن ترجمه هاي متعددي است از آثار دانشمندان يوناني و اسکندراني که اصل غالب آنها از ميان رفته و اروپاييان بعدها به وسيله ترجمه هاي لاتيني که از ترجمه هاي عربي آن آثار صورت گرفت از وجود آنها آگاهي يافته و در دوره اسکولاستيک و رنسانس به ياري آنها، علوم يوناني را مورد تحقيق و مطالعه قرار داده اند. علوم اسلامي به ويژه در بغداد و کشورهاي شرقي خلفاي عباسي تا پايان سده چهارم و چند سالي از آغاز قرن پنجم هجري را بايد بيشتر دوره نقل و تدوين و تکوين علوم عقلي و قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجري را عهد استحصال مسلمانان از زحمات دو قرن پيش و قرن طلايي علوم در تمدن اسلامي دانست. مهم ترين عامل در سرعت انتشار و کثرت ترجمه و تدوين کتاب هاي علمي را در اين مدت تشويق تني از خلفاي عباسي و گروهي از وزيران و اميران کشورهاي مختلف اسلامي به ويژه ايرانيان بايد دانست. تشويق خلفايي از قبيل منصور، هارون، مامون، واثق و عده يي از جانشينان آنان و اميران شرقي به ويژه سامانيان و خوارزمشاهيان و آل عراق و آل مامون و آل زيار (زياريان) و آل بويه (ديلميان) و بعضي از افراد ديلميان آل بويه و گروهي از اميران مغرب مانند سيف الدوله حمدان و بعضي خلفاي اموي اندلس و اميران آن ديار و خلفاي فاطمي مصر، بدون توجه به قوميت و دين عالمان و آزاد گذاشتن آنان در عقايد خويش و پرداختن مبالغ زياد در برابر آثار منقول يا مولف باعث شد حوزه هاي درس رونق يابد و عالمان در خوارزم، ماوراءالنهر، خراسان، ري، بغداد، الجزيره، شام، مصر، اندلس و جز آنها ظهور کنند و کتاب هاي بي شماري در شعبه هاي مختلف علوم و فنون به عربي و فارسي درآورند. در اين دستگاه ها عالمان يهودي، نصراني، زرتشتي، صابي و مسلمانان بي آنکه مزاحم يکديگر باشند به سر مي بردند و هر کس از آنان به قدر علم و دانش خود از تقرب خلفا، اميران، وزيران و هديه هاي آنان برخوردار بود. به طور مثال منصور خليفه عباسي درباره جورجيس پسر بختيشوع اکرام کرده چندي وي را در بغداد نگه داشت به حاجب خود. ربيع (پدر فضل وزير هارون) که از متعصبان عرب بود، فرمان داد براي او شراب حاضر کند تا تغييري که در چهره او بر اثر امتداد اقامت در بغداد حاصل شده بود، زائل شود. ربيع از اين کار امتناع کرد و گفت اجازه نمي دهم شراب در اين خانه يعني «دارالخلافه» بياورند. منصور او را دشنام داد و گفت بايد خود متعهد اين کار شوي. ربيع چنين کرد و آنچه ممکن بود شراب گوارا براي جورجيس آورد. به نوشته سيريل الگود نويسنده «تاريخ پزشکي ايران و سرزمين هاي خلافت شرقي»، افتخار ابداع روش درماني بيمارستاني را بايد تا اندازه زيادي از آن ايرانيان دانست.

بيمارستان هاي دوره اسلامي اغلب براساس نمونه ها و اصول بيمارستان ساساني جندي شاپور ساخته شده بودند. ابتدا مسيحيان و يهوديان در بيمارستان هاي بغداد موفق و ممتاز بودند ولي بعد طي ساليان درازي جندي شاپور بود که پزشکان بيمارستان ها و موسسات نوبنياد اسلامي را تامين مي کردند. اگر گفته شود اصول ساساني دچار مرگ شد تا حيات در کالبد نوزاد اسلام دميده شود سخني به گزاف گفته نشده است. حتي خود کلمه بيمارستان يک کلمه فارسي است که خيلي پيش از دوران خلافت عباسي در زبان عربي وارد شده و مورد پذيرش قرار گرفته است. در مصر و سوريه نيز اين موسسات بيمارستان يا مارستان ناميده مي شوند. روش درمان بيمارستاني که در بغداد معمول شده بود در شهرهاي اطراف نيز به همت و سخاوت اهالي متمکن آن شهرها مورد تقليد قرار گرفت. عضدالدوله ديلمي در قرن چهارم هجري بيمارستاني در شيراز بنا نهاد که قسمتي از دانشگاهي را که در آن فلسفه، نجوم، طب، شيمي و رياضيات تدريس مي شد، تشکيل مي داد. در جرجان بيمارستاني به نام بهاءالدوله وجود داشت که جرجاني مدتي بر آن رياست مي کرد.در اينجا بود که جرجاني از زيادي بيماران شکايت داشت و مي گفت از وقتي در اينجا به خدمت پرداخته ام تعداد بيماران چنان زياد شده که فرصت تکميل آثار خود را ندارم. شهرستان کوچک بريز را که در چند فرسنگي جنوب شيراز واقع است به عنوان نمونه ديگر مي توان نام برد. اين شهرک به سبب داشتن مدرسه براي تعليم قانون کشوري، ستاره شناسي و طب در قرن هاي ميانه در سراسر ايران مشهور بوده است. بعد از پزشکان دربارهاي اميران، مرتبه منجمان گرامي تر از ديگر دانشمندان بود، زيرا اينان با احکام خود ساعت ها و وقت هاي بسياري از اعمال خلفا و اميران را تعيين مي کردند و به سبب دانش خويش بيشتر وقت ها طرف مشورت آنان قرار مي گرفتند و حتي نظام الملک طوسي با همه دهاء خود از تدبير امور با حکيم موصلي منجم دستگاه هاي سلطنت بودند و به همين سبب با همه مخالفتي که از جانب اهل مذهب با منجمان مي شد، علم نجوم در عهد اسلامي رونق و رواجي داشت و عهد اعتلاي آن را در قرون پنجم و ششم هجري بايد دانست که به وسيله دانشمندان ايراني مانند ابوريحان بيروني، خازني، خيام و... آنها به اوج عظمت و شکوه خود رسيد. ايرانيان بعد از اسلام به رياضيات و فروع آن چون حساب، هندسه، نجوم و موسيقي توجه خاص پيدا کردند و در اين علوم بيش از همه از کتاب هاي اقليدس و فيثاغورث سود بردند، همچنين از هنديان، بابليان و مصريان نيز در اين زمينه کسب دانش کردند و خود مطالبي بر آنها افزودند که موجب حيرت عالمان مغرب زمين شد. در عصر مامون عباسي علم جبر توسط خوارزمي پديد آمد. کتاب او به نام «الجبر و المقابله» سال ها مرجع عالمان شرق و غرب بود و گويا او واضع روشي است که امروز در حل معادلات درجه دوم به کار مي رود. در اينجا بايد اعتقاد پيدا کرد که مهم ترين ابتکارات رياضيدانان ايراني وضع اساسي براي هندسه تحليلي بود، زيرا آنان نخستين کساني بودند که براي حل بعضي از مساله هاي جبري از هندسه استفاده کردند. ايرانيان علم جغرافيا را نيز از کتاب هاي بطلميوس فرا گرفتند، همچنان که در علم نجوم نيز کتاب «مجسطي» را در آغاز و انجام کار دستور عمل خود ساختند. ولي به جغرافيا سخت دل بسته شدند. جغرافيدانان ايراني کرويت زمين را ثابت کردند. ابن خرداد به ايراني (متوفي به سال 271 هجري) نوشت؛ «زمين چون کره مدور است و در جوف فلک. چون قرار گرفتن زرده تخم مرغ در تخم مرغ واقع شده است.» دليل او بر اين مدعا آن است که طلوع و غروب خورشيد و ماه و ديگر کواکب، در سراسر زمين در يک زمان نيست. آنچه گفته شد شمه يي بود از برتري ايرانيان در نشر علوم و معارف اسلامي. اگر همه کتاب هايي که ايرانيان در زمينه هاي مختلف علوم نوشته اند يک کجا گرد آيد نيک روشن شود آنچه دانشمندان ايراني در راه خدمت به بشريت انجام داده اند، بر آنچه ديگر با وجود سابقه تاريخي و امکانات فزون تر انجام داده اند، برتري دارد.

منابع؛----------------------------

1- تاريخ پزشکي ايران و سرزمين هاي خلافت شرقي، تاليف سيريل الگود

2- تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي، تاليف استاد دکتر ذبيح الله صفا

3- نقش ايرانيان در تاريخ تمدن جهان، تاليف دکتر عبدالرفيع حقيقت (رفيع).