بسياري از بزرگان جهان نجوم عميقاً باور دارند علم نجوم بدون حضور و کمک اخترشناسان تازه کار و آماتور شايد هيچ گاه به جايگاه کنوني خود دست نمي يافت زيرا بسياري از کشفيات اين افراد تحول بزرگي در علم جذاب نجوم ايجاد کرده است. به گزارش مهر تمامي افراد مشهور جهان فعاليت هاي خود را در زمينه هاي مختلف از مرحله يي آغاز کرده اند که به آنها تازه کار يا آماتور گفته مي شده است، مرحله يي که شايد تنها به دليل نامش توجه چنداني به افراد آن نشود و در موارد خاص استفاده زيادي از اطلاعات افراد آماتور به عمل نيايد.

اما به جرات مي توان گفت حداقل در علم نجوم، افراد آماتور نقش بسيار مهمي را بر عهده داشته و دارند زيرا با دقت بسيار بالايي که براي يادگيري و اندوختن تجربه صرف مي کنند گاه موفق به کشف وقايعي مي شوند که اخترشناسان کارکشته با چندين بار بررسي و مشاهده قادر به يافتن آن نخواهند بود، کشفياتي که مي تواند جهان علم را متحول سازد. آخرين نمونه چنين موفقيتي به چند هفته قبل بازمي گردد، زماني که يکي از اخترشناسان آماتور در استراليا توجه جهان را نسبت به پديده يي غيرطبيعي در سياره مشتري جلب کرد. در ادامه بزرگ ترين کشفيات ستاره شناسان جوان و آماتور در جهان علم نجوم مورد بررسي قرار خواهد گرفت.

کشف زخم سياره مشتري

چند هفته قبل توجه دانشمندان سرتاسر جهان به يافته «آنتوني ولزلي» اخترشناس جوان استراليايي که مشاهده پديده يي ناشناخته را در قطب جنوب سياره مشتري به سازمان ناسا گزارش کرده بود، جلب شد. دانشمندان شايد هيچ گاه نتوانند ابعاد جرمي را که با سياره برخورد کرده است، دريابند و سياره نيز به خودي خود ترميم خواهد شد، اما بسياري معتقدند اين کشف بسيار منحصر به فرد و بزرگ است. «استفان ماران» مسوول مطبوعاتي انجمن نجوم امريکا معتقد است کشف حفره مشتري يکي از بهترين دستاوردهاي اخترشناسان آماتور به شمار مي رود. به گفته وي در اواسط دهه 1990 ستاره دنباله دار Levy9 با برخورد با مشتري نشان داد سياره هاي جهان از جمله زمين در برابر برخورد ديگر اجرام کيهاني بسيار آسيب پذيرند. کشف اخير نيز نشان مي دهد چنين پديده هايي يک بار براي تمام عمر رخ نداده و وقوع آنها امري طبيعي به شمار مي رود.

کشف کهکشان نخود سبز

چند هفته قبل گروهي از اخترشناسان داوطلب از سرتاسر جهان در دانشگاه ييل موفق به کشف گروهي از کهکشان هاي ناياب به نام نخودهاي سبز شدند. اخترشناسان آماتور طي اين پروژه با جست وجو در ميان پايگاه هاي اطلاعاتي تصويري آنلاين به دسته بندي کهکشان ها پرداختند. اين پروژه در سال 2007 در انگلستان آغاز شده و حدود 230 هزار داوطلب در آن شرکت دارند. به گزارش مهر طي اين بررسي ها اخترشناسان نوعي ناشناس از کهکشان ها را شناسايي کردند که به دليل کوچکي و درخشش سبزرنگ، نام نخود سبز براي آنها انتخاب شد. اين کهکشان ها که در دسته کهکشان هاي بسيار فعال ستاره ساز قرار دارند 10 بار از کهکشان راه شيري کوچک تر و 100 بار کم حجم ترند. با اين حال با توجه به حجم کوچک، کهکشان هاي نخود سبز با سرعتي 10 بار بيشتر از کهکشان زمين ستاره سازي مي کنند. از ميان يک ميليون کهکشان دسته بندي شده اين پروژه 250 کهکشان نخود سبز کشف شده است و به اعتقاد متخصصان يافتن اين ميزان از اين کهکشان هاي سبز کوچک، توسط ديگر افراد هرگز ممکن نبود.

کشف اورانوس توسط «هرشل» تازه کار

تنها اخترشناسان آماتور مدرن نيستند که به دستاوردهاي قابل توجهي در زمينه نجوم دست يافته اند. زماني که «ويليام هرشل» در سال 1781 موفق به کشف سياره اورانوس شد، موسيقيداني متوسط به شمار مي رفت که تنها براي سرگرمي رو به نجوم آورده بود. پس از کشف اين سياره وي به سرعت مورد توجه جامعه علمي آن زمان قرار گرفت و به سرعت به پادشاه «جرج سوم» معرفي شد و وي حقوقي را براي «هرشل» تعيين کرد. وي سياره اورانوس را با استفاده از تلسکوپ دست ساز خود کشف کرده است.

کشف ستاره دنباله داري که به مشتري حمله کرد

در سال 1993 «کارولين» و «جين شوميکر» به همراه «ديويد لوي» ستاره دنباله داري را کشف کردند که در مدار سياره مشتري در حرکت بود. پس از گذشت يک سال ستاره دنباله دار «شوميکر- لوي 9» با سياره مشتري برخورد کرده و نگراني هايي را در رابطه با احتمال برخورد اجرام کيهاني به زمين برانگيخت. درحالي که «لوي» اکنون از اخترشناسان مشهور به شمار مي رود، در زمان کشف اين ستاره دنباله دار ستاره شناسي آماتور و نويسنده مقالات علمي به شمار مي رفت. وي قطعاً يکي از بهترين نويسندگان کتاب هاي ستاره شناسي علمي به شمار مي رود. وي در ادامه فعاليت هاي خود 22 ستاره دنباله دار ديگر را نيز کشف کرده و خود را در مقام سوم کشف بيشترين ستاره هاي دنباله دار در جهان قرار داد.

تحول طراحي تلسکوپ ها

«جان دابسون» يکي از تاثيرگذارترين اخترشناسان آماتور در جهان به شمار مي رود، اما نه به دليل کشف پديده يي جديد در آسمان بلکه به دليل طراحي تلسکوپي که توانست رصد آسمان را بسيار آسان تر و قابل دسترس تر کند. به گزارش مهر تلسکوپ هاي دابسوني از دستاوردهاي بسيار شگفت انگيز در زمينه نجوم به شمار مي رود. «دابسون» در سال 1915 در چين متولد شده و پس از کسب مدرک شيمي در صنايع دفاعي مشغول به کار شد. اما به دليل علاقه وافرش به علم نجوم، تصميم گرفت تلسکوپي جديد طراحي کند. وي در سال 1956 اولين نمونه از تلسکوپ هاي دابسوني را با موادي ارزان قيمت و قابل دسترس توليد کرد و توجه بسياري را به اين ابداع جديد خود جلب کرد.

کشف ستاره دنباله دار «هالي- باپ»

اين ستاره اولين بار در سال 1995 کشف شد. «هالي- باپ» يکي از دورترين ستاره هاي دنباله داري بود که تا آن زمان توسط دانشمندان رديابي شده بود. کاشفان اين ستاره دوردست، «توماس باپ» از کارمندان يک کارخانه توليدکننده مواد ساختماني بود که با کمک «آلن هالي» از اخترشناسان حرفه يي موفق به کشف اين ستاره شدند. «توماس باپ» اولين فردي بود که موفق به مشاهده ستاره دنباله دار شد. اين دو نفر در عصر يک روز مشابه و به صورت جداگانه اين ستاره را در ايالت هاي آريزونا و نيومکزيکو رصد کردند.

کشف ابرنواختر توسط وزير بازنشسته

«رابرت ايوانز» از زمان نوجواني به علم نجوم علاقه مند شد اما هنگامي که زمان انتخاب حرفه فرا رسيد، سمت وزارت را به اخترشناسي ترجيح داد. وي تاکنون موفق شده است رکورد کشف ابرنواختران (ستاره هاي انفجاري که براي اخترشناسان از اهميت بالايي برخوردارند) را در جهان به نام خود ثبت کند. اکنون رصدخانه هاي اتوماتيک جايگزين تحقيقات انساني شده اند، اما «ايوانز» با کمک گرفتن از شيوه هاي کلاسيک اخترشناسي موفق به رديابي 42 ابرنواختر شده است. براساس گزارش اي بي سي نيوز تحقيقات خستگي ناپذير وي باعث شد به عضويت انجمن سلطنتي نجوم کانادا، اتحاديه بين المللي نجوم و ديگر سازمان هاي مرتبط درآيد.

انجمن بيوتکنولوژي جمهوري اسلامي ايران با همکاري معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري، ستاد توسعه زيست فناوري کشور و شهرداري تهران و حمايت دانشگاه ها، دستگاه ها و موسسات علمي و تحقيقاتي خصوصي و دولتي فعال در زمينه بيوتکنولوژي در کشور، ششمين همايش ملي بيوتکنولوژي جمهوري اسلامي ايران را با دعوت از نخبگان، دانشمندان و دانشجويان فعال در زمينه هاي مختلف تخصصي بيوتکنولوژي (زيست فناوري) کشور از تاريخ 22 تا 24 مردادماه سال جاري در محل سالن همايش هاي برج ميلاد تهران برگزار مي کند. مهم ترين اهداف اين همايش ملي دوسالانه عبارتند از ايجاد فضاي تعامل و هم انديشي علمي بين محققان رشته هاي مختلف زيست فناوري، ارائه آخرين دستاوردهاي علمي و فناوري توسط محققان عرصه هاي مرتبط با زيست فناوري، انعکاس نتايج تحقيقات انجام شده در زمينه هاي مختلف زيست فناوري (کشاورزي، صنعت، پزشکي، دارويي و محيط زيست) به بخش هاي اجرايي و بهره برداران مربوطه، جلب توجه انديشمندان و سياستمداران نظام به اهميت زيست فناوري و ضرورت استفاده از اين فناوري در کشور، بررسي چالش ها و ارائه راهکارهاي توسعه زيست فناوري در کشور.

در ششمين همايش ملي بيوتکنولوژي جمهوري اسلامي ايران مقالات علمي و آخرين دستاوردهاي دانشمندان ايراني در زمينه هاي تخصصي مختلف بيوتکنولوژي از جمله بيوتکنولوژي پزشکي، بيوتکنولوژي کشاورزي، بيوتکنولوژي صنايع غذايي و دارويي، بيوتکنولوژي منابع طبيعي و محيط زيست، بيوانفورماتيک و زيست سامانه ها، بيوتکنولوژي صنعت و معدن، بيوتکنولوژي دام و آبزيان، بيونانوتکنولوژي، ايمني زيستي و اخلاق زيستي در بيوتکنولوژي، توليد و تجاري سازي محصولات بيوتکنولوژي و علوم پايه ارائه مي شوند. دبير علمي اين همايش دکتر «مختار جلالي» از دانشگاه تربيت مدرس تهران بوده و دبير اجرايي آن سرکار خانم دکتر «خوش خلق سيما» از پژوهشکده بيوتکنولوژي کشاورزي است.

در کنار اين همايش علمي، مراسم ششمين دوره اهداي جايزه بزرگ زيست فناوري دانشگاه تربيت مدرس به طرح هاي برتر در زمينه هاي مختلف بيوتکنولوژي نيز برگزار خواهد شد. در بخش جانبي ششمين همايش ملي بيوتکنولوژي کشور، نمايشگاهي از دستاوردهاي علم بيوتکنولوژي در کشور و فن بازار بيوتکنولوژي نيز با حضور شرکت هاي دولتي و خصوصي فعال در زمينه تجاري سازي محصولات بيوتکنولوژي برگزار مي شود. هدف از برگزاري اين فن بازار معرفي قابليت هاي زيست فناوري در جهت تبديل ايده به محصول، اشتغال زايي و گسترش شرکت هاي دانش بنيان در زمينه زيست فناوري در کشور است.

---

«مختار جلالي» دبير علمي ششمين همايش ملي بيوتکنولوژي طي مصاحبه يي هدف برگزاري اين همايش را ارائه آخرين دستاوردهاي بيوتکنولوژي، برقراري يک ارتباط علمي بين محققان در زمينه هاي مختلف بيوتکنولوژي، برگزاري ميزگردهاي علمي در رابطه با چشم انداز آينده بيوتکنولوژي، ايجاد زمينه يي براي برقراري سرمايه گذاري بين بخش خصوصي و دولتي، برگزاري فن بازار و معرفي بيوتکنولوژي به عنوان يک ابزار قوي در جهت توسعه و پيشرفت کشور اعلام کرد. وي اذعان داشت کميته علمي اين همايش متشکل از 60 نفر و کميته داوري شامل 200 نفر از استادان متخصص در اين زمينه است. وي تعداد مقالات رسيده به دبيرخانه همايش را 1100 عنوان بيان کرد که از اين تعداد 200 مقاله در قالب سخنراني و 700 مقاله در قالب پوستر پذيرفته شده است که در بين شاخه هاي مختلف بيوتکنولوژي به ترتيب شاخه کشاورزي و علوم گياهي و شاخه علوم پزشکي داراي بيشترين تعداد مقاله بودند. همچنين قابل ذکر است که سطح داوري هاي صورت گرفته در اين دوره در مقايسه با همايش هاي قبلي از رشد علمي خوبي برخوردار بوده است به طوري که برخي از مقالات توسط هفت نفر از اعضاي کميته مورد داوري قرار گرفتند.

حدوداً بيش از 1500 نفر در اين همايش شرکت کردند که شامل ارائه دهندگان مقالات علمي، متخصصان و پژوهشگران، صاحبان صنايع و شرکت هاي مرتبط و برخي مديران و مسوولان فعال در اين زمينه هستند. «جلالي» عنوان کرد مقالات ارائه شده در اين دوره در مقايسه با دوره قبل از رشد کمي چنداني برخوردار نبوده ولي از نظر کيفيت شاهد رشد چشمگيري بوده ايم که با توجه به اين موارد در صورت رفع موانع مالي مي توان درصدد برگزاري همايش هاي بين المللي در سال هاي آتي بود. وي معتقد است اين همايش قادر به برقراري ارتباط بين صنعت و تحقيقات است که در همين راستا در حاشيه همايش اقدام به برگزاري بازارچه بيوتکنولوژي با حضور شرکت هاي خصوصي کرده است.

در پايان وي از کليه متخصصان و پژوهشگران، اعضاي کميته علمي، داوري و کميته اجرايي و همچنين برگزارکنندگان اين همايش کمال تشکر و قدرداني را داشت.

نيوشا قانعي

www.pejhvak.com

در اين بخش به بيان چگونگي شکل گيري نسبيت عام در ذهن «اينشتين» مي پردازيم و در آخر با مطرح کردن آخرين نظريه در مورد گرانش، مبحث گرانش را به پايان مي رسانيم.

از يک ايده براي بيان نسبيت عام شروع مي کنيم. بالابري را در دو حالت در نظر بگيريد؛ در حالت اول بالابر را در حال سقوط آزاد تصور کنيد که فردي داخل بالابر قرار دارد و فرد ديگري خارج از بالابر شاهد سقوط بالابر است. فرد اولي هيچ مدرکي براي اثبات وجود گرانش نمي يابد چرا که در بالابر همه چيز در حال سکون و بي وزني است، در حالي که فرد خارجي شاهد تاثير گرانش روي بالابر و فرد داخل آن است. در حالت دوم تصور کنيد بالابر توسط يک طناب با شتاب ثابت رو به بالا کشيده مي شود. در اين حالت فرد داخلي تاثير گرانش را به خوبي حس مي کند، در حالي که فرد خارجي تاثيري از گرانش روي بالابر نمي بيند. همين ايده پايه بيان اصلي به نام «هم ارزي» شد، چرا که بين سيستم در حال شتاب در فضاي عاري از ميدان و سيستم لخت در ميدان گرانشي يک هم ارزي وجود دارد به همين وسيله «اينشتين» همزمان هم به بيان شتاب و هم به بيان گرانش پرداخت.

«اينشتين» طي تلاش هايي که در سال هاي 1905 تا 1915 انجام داد به اين نتيجه رسيد که بايد در سيستم هاي غيرلخت از هندسه نااقليدسي استفاده کند که از همين رو براي بيان اين موضوع از روش هايي که توسط «برنارد ريمان» درباره هندسه ديفرانسيل در دهه 1850 ايجاد شده بود، استفاده کرد. نام روش هم نام مبتکر آن «ريمان» بود که روشي رياضي است براي بيان هندسه نااقليدسي (به علت پيچيدگي معادلاتي از بيان روش حل مساله «اينشتين» صرف نظر مي کنيم).

«اينشتين» از همين روش توانست براي گرانش سيستم جديدي تعريف کند که در سال 1915 آن را تحت عنوان «نسبيت عام» مطرح کرد. يک اصل مهم در نسبيت عام نظر هر خواننده يي را به خود جلب مي کند و آن اصل «خمش فضا- زمان» است. ما براي سهولت خمش فضا- زمان چهاربعدي «اينشتين» را در يک مثال سه بعدي تعريف مي کنيم، به اين ترتيب که چهار بعد را بر سه بعد منطبق مي کنيم. فرض کنيد يک پارچه را از چهار طرف آن تحت کشش قرار مي دهيم تا کاملاً صاف باشد. وسط پارچه يک گوي سربي قرار مي دهيم، در نتيجه پارچه از محل قرارگيري گوي دچار خمش مي شود. اين همان خمش فضا- زمان «اينشتين» است؛ خمشي که توسط يک جرم روي چهار بعد فضا- زمان رخ مي دهد. به همين ترتيب مي توان اشکالي را که در جاذبه عمومي «نيوتن» بود، توجيه کرد (در بخش گذشته اشکال بيان شده است). فرض کنيد جسم متحرک روي خمش فضا- زمان جرم جسم ثابت قرار دارد. حال اگر در يک لحظه جسم ثابت را حذف کنيم، طبق نظر «نيوتن» جسم متحرک در همان لحظه از مسير خود خارج مي شود، در حالي که در نسبيت بيان شد حد سرعت، سرعت نور است پس حداقل به اندازه يي که نور زمان براي پيمودن اين مسير مي خواهد، طول خواهد کشيد که تاثير حذف جسم ثابت به جسم متحرک برسد. نسبيت عام هم بيان کرد که اگر جسم ثابت به يکباره حذف شود، خمش فضا- زمان آن مي خواهد که به حالت اول بازگردد، در نتيجه با برگشتن خمش فضا- زمان به حالت اول، موجي از جنس فضا- زمان در چهار بعد انتشار مي يابد که پس از رسيدن اين موج به جسم متحرک، جسم تاثير حذف جرم ثابت را احساس مي کند و از مسير خود خارج مي شود.

خيلي از مواردي که تا آن روز توجيه نشده بود به وسيله نسبيت به آساني بررسي و توجيه شد. يک اخترشناس آلماني به نام «کارل شوارتز شيلد» در سال 1916 چيزي را مطرح کرد که امروزه به آن «سياهچاله» مي گوييم. او معادلات نسبيت «اينشتين» را با روشي جالب و معماگونه حل کرد و به اين نتيجه رسيد که اگر مقدار بسيار زيادي جرم را در يک نقطه کوچک متمرکز کنيم، خمشي بزرگ در فضا- زمان ايجاد مي شود که شبيه يک مخروط است. جالب اينکه چنين خمشي آنچنان گرانشي ايجاد مي کند که حتي نور هم نمي تواند از روي آن بگذرد و به داخل آن کشيده مي شود. امروزه با تلسکوپ هاي بسيار قوي توانسته ايم چنين نقاطي را پيدا کنيم که داراي جرم بسيار زياد هستند و حتي نور هم گرفتار آنها مي شود.

از زمان نسبيت عام تا چندي بعد تلاش هاي بسياري براي يگانه سازي نسبيت عام و ديگر نظريه ها مثل الکترومغناطيس و کوآنتوم انجام شد، اما به سرانجام درستي نرسيد و عملاً فيزيک به دو بخش کوآنتوم و نسبيت تقسيم شد. به اين معنا که هر زمان نياز بود در مورد اجسامي با جرم زياد صحبت شود از نسبيت و هر زمان که از ذرات بنيادين صحبت مي شد، از کوآنتوم سخن به ميان مي آمد. تا اينکه دانشمندان يگانه سازي خود را تحت عنوان «نظريه ريسمان» مطرح کردند که در اين نظريه عامل ايجاد گرانش، ذرات بنيادي به نام «گراويتون» است. که طبق «نظريه ريسمان» اين «گراويتون»ها مي توانند در ابعاد مختلف سفر کنند (وجود «گراويتون» هنوز ثابت نشده است و در حد يک نظريه است).