ترجمه؛ عبدالله مصطفايي

تفکر عامه مردم در مورد آلودگي هوا آن است که با شروع سرما، هواي شهرها آلوده شده و با شروع فصل بهار و تابستان وضعيت به حد ايده آل برمي گردد و آلودگي ها از بين مي رود. گروهي معتقدند به دليل وقوع پديده وارونگي در فصول سرد سال، آلودگي ها در سطح زمين باقي مانده و بالا نمي رود و در نتيجه آلودگي ها بيشتر نمايان مي شود.

اگر به مقالات روزنامه ها و مجله ها نظري بيفکنيم، متوجه مي شويم تعداد مقالات و گزارش ها و پيگيري هاي مربوط به موضوع آلودگي هوا در دو فصل پاييز و زمستان بسيار بيشتر از فصول بهار و تابستان است و اصطلاحاً مسوولان مرتبط با کيفيت هوا در دو فصل اول سال نفس راحتي مي کشند. اين در حالي است که تحقيقات جديد نشان دهنده آن است که بايد در اين دو فصل و به خصوص فصل تابستان، بيشتر به موضوع آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ پرداخت، چون مشخص شده اهميت آلاينده يي به نام ازن بيشتر از گذشته است.

ازن چيست

گاهي سوال مي شود مگر ازن همان لايه محافظ کره زمين نيست که همه سعي در ترميم نواحي سوراخ شده آن دارند. پس چرا از آن به عنوان آلاينده صحبت مي شود؟ در پاسخ اين سوال سعي مي شود موضوع به طور مختصر شرح داده شود. اساساً ازن مولکولي متشکل از سه اتم اکسيژن است و قدرت اکسيدکنندگي زيادي دارد. به علاوه اگر از فضا به کره زمين نگاه کنيم، خواهيم ديد که نوار آبي رنگي اين کره خاکي را فرا گرفته است. اين پوشش حفاظتي لايه يي از ازن است که در ارتفاع 20 تا 30 کيلومتري از سطح زمين قرار دارد و باعث مي شود تمامي تشعشعات خورشيدي به سطح زمين نرسد و موجودات زنده کره زمين بتوانند به حيات خود ادامه دهند و همين لايه ازن است که اشعه ماوراي بنفش موجود در اين تشعشعات را جذب مي کند. البته در نقاط پايين اتمسفر يا همان ناحيه تروپسفر وضعيت به گونه ديگري است، چون وجود آلاينده هايي از قبيل اکسيدهاي نيتروژن در کنار نور خورشيد و گرما باعث به وجود آمدن ازن مي شود و از اين جهت است که به ازن آلاينده ثانويه مي گويند ولي اکسيدهاي نيتروژن در زمره آلاينده هاي اوليه هستند. مشکل حاصل از اين ازن آن است که به دليل قدرت اکسيدکنندگي بالاي خود مي تواند با بافت هاي حياتي انسان، حيوان و گياه واکنش کرده و آنها را نابود سازد. اين ماده مي تواند قدرت سيستم تنفسي انسان را تحليل ببرد و انسان را با تنگي نفس و آسم روبه رو سازد. در مجموع بايد گفت ازن از جمله چيزهايي است که درباره آنها گفته مي شود «دوري و دوستي» و بايد سعي کرد در همان ارتفاع فوقاني جو وجود داشته باشند نه در نزديکي ما. در يکي از آمارها ذکر شده است که به ازاي افزايش ppm 05/0 در مقدار ازن هوا، تعداد مراجعان به بخش هاي اورژانس براي بيماري هاي تنفسي بين 7 تا 10 درصد افزايش مي يابد.

وضعيت تهران چگونه است

در ابتداي سال جاري رئيس کميته محيط زيست شوراي شهر تهران گفت؛ «در حال حاضر شيوع آسم در تهران افزايش و سن آغاز آن کاهش يافته است.» آنچه تمامي کارشناسان محيط زيست و پزشکان درباره آن هم عقيده اند، آن است که تاثيرات آلاينده هاي هوا در سال هاي آينده بروز خواهد کرد و عدم تصميم گيري براي برنامه هاي کاهش آلودگي وضعيت بدي را به دنبال خواهد داشت. نکته مهم ديگر آن است که همه کارشناسان توافق دارند تهران براي بيماران داراي مشکلات تنفسي، شهر زندگي نيست.

چاره چيست

در مورد حل معضل آلودگي هوا در کلانشهرها عوامل زيادي دخيل است. از اين رو راه حل هاي مختلفي نيز عنوان مي شود ولي يکي از اين راه ها که در اين مقاله به آن پرداخته مي شود، بازنگري استانداردهاي ملي و محلي است. امروزه تمامي کشورهاي صنعتي به اين نتيجه رسيده اند که در موضوع آلودگي هوا نيز پيشگيري بهتر از درمان است و معتقدند استانداردها به عنوان يکي از ابزارهاي سنجش بايد بازنگري شده و سختگيرانه تر شوند تا بتوان پاسخگوي سلامتي انسان ها در مقابل پيشرفت و رشد صنايع و شهرها بود. (علاقه مندان مي توانند به مقالات «استانداردها سختگيرانه تر مي شوند» و «امريکا و بهبود کيفيت هوا» در روزنامه شرق تاريخ هاي 4/5/83 و 12/3/86 مراجعه کنند.) در ادامه مطالبي در مورد تلاش هاي امريکا در مورد آلاينده ازن ذکر شده است.

امريکا و آلاينده ازن

خبرهاي جديد حاکي از آن است که اگر انسان به طور طولاني در معرض مقادير کم ازن نيز قرار گيرد، احتمال خطر مرگ وجود دارد. يک پژوهش 18 ساله نشان مي دهد افزايش سالانه مرگ ناشي از بيماري هاي تنفسي مي تواند به آلودگي ازن مربوط باشد. اين تحقيق فراتر از پژوهش هايي است که بيانگر مرگ ناشي از مقادير بالاي ازن در کوتاه مدت بوده اند.

اينها بيانگر آن است که آلودگي ازن همچون يک قاتل عمل کرده و خطر مرگ ناشي از بيماري هاي تنفسي در شهرهاي بسيار آلوده مثل لس آنجلس و ريورسايد را بين 50-40 درصد افزايش مي دهد. براي ديگر نقاط امريکا نيز اين خطر 25 درصد افزايش يافته است.

کارشناسان محيط زيست از قبل نيز مي دانسته اند افزايش ناگهاني غلظت ازن باعث به وجود آمدن اثرات کوتاه مدتي مثل آسم و تنگي نفس شده و تعداد مراجعان به بيمارستان ها را افزايش داده و مرگ ناشي از حملات قلبي را در پي دارد. اما گزارش منتشر شده در نشريه New England Journal of Medicine نتايج يک تحقيق 18 ساله را بيان مي دارد که روي نيم ميليون شهروند انجام شده است و اولين تحقيقي است که مرگ ناشي از مقادير کم ولي طولاني مدت ازن را اثبات مي کند.

استانداردهاي کنوني براي آلاينده ازن به صورت متوسط هشت ساعته از اين گاز بي رنگ است ولي با همين استاندارد ملايم نيز حدود 345 ناحيه از امريکا با جمعيتي بالغ بر 100 ميليون نفر داراي ازن بالاتر از استاندارد هستند.

گرين بام رئيس موسسه تاثيرات سلامتي در بوستون و يکي از مسوولان اين تحقيق است. او متذکر شده است؛ «سازمان حفاظت محيط زيست امريکا (EPA) قبلاً خواستار بازنگري استاندارد ازن براي اين کشور شده است.» او مي افزايد؛ «بدون شک در انجام اين بازنگري، نتايج اين تحقيق مي تواند نقش بسيار مهمي ايفا کند.»

دانيل کروسکي يکي از استادان محيط زيست در دانشگاه اتاوا است و يکي از نگارندگان اين مقاله نيز به شمار مي رود. او مي گويد؛ «شايد EPA مجبور به برقراري يک استاندارد (طولاني مدت) سالانه شود.»

جريت يکي ديگر از نويسندگان مقاله است که در دانشگاه کاليفرنيا (در برکلي) مشغول به کار است. او معتقد است اين يافته ها مي تواند داراي تاثيرات عميقي باشد چون نشان دهنده آن است که ازن باعث ايجاد شرايط بسيار بدي مي شود و در گذشته نيز باعث مرگ تعداد زيادي از مردم شده است. مرگ ناشي از بيماري هاي تنفسي مثل بيماري هاي مزمن انسداد ريه و ذات الريه، علت

5/8 درصد از مرگ ها در امريکا است که سالانه بالغ بر 240 هزار نفر مي شود. در سطح جهان نيز اين بيماري ها باعث مرگ 7/7 ميليون نفر مي شود.

اصولاً ازن به عنوان يک آلاينده ثانويه به شمار مي رود. اين به آن معني است که مستقيماً از سوختن سوخت هاي فسيلي حاصل نمي شود و اين اکسيدهاي نيتروژن هستند که از احتراق سوخت ها حاصل شده و در ادامه در حضور نور خورشيد، ازن توليد مي کنند. جريت در اين باره مي گويد اين بزرگ ترين مشکل براي مناطق گرم و آفتابي است.

اساساً ازن به عنوان يک ماده اکسيدکننده قوي است و در تماس با هر چيز واکنش مي کند. خصوصاً مي تواند با سلول هاي شش در بدن واکنش کرده و التهاب آن را باعث شود و ضمناً پديده هاي ديگري را باعث شود که پيري زودرس ريه را در پي دارد.

جريت و همکارانش روي 448580 شهروند داراي سن بيش از 18 سال که در 96 کلانشهر امريکا ساکن بوده و در برنامه پژوهشي انجمن سرطان امريکا ثبت نام کرده اند، تحقيق کرده اند. اين تحقيق طي حدود 18 سال انجام شده است. طي اين دوره حدود 48884 نفر از اين عده فوت کرده اند که علت مرگ 9891 مورد از آنها، بيماري هاي تنفسي بوده است.

محققان در اين پژوهش دريافتند افزايش هر ppb 10در غلظت متوسط ازن با چهار درصد افزايش در ميزان مرگ ناشي از بيماري هاي تنفسي همراه بوده است.

منطقه ريورسايد داراي بيشترين مقدار ازن است (104ppb) و خطر مرگ ناشي از بيماري هاي تنفسي حدود 50 درصد بيشتر از مناطق فاقد ازن بوده است. شهر لس آنجلس از لحاظ ازن در مقام دوم قرار داشته و ريسک مرگ آن حدود 43 درصد بيشتر از مناطق فاقد ازن بوده است.

در مقابل سانفرانسيسکو با کمترين مقدار ازن (33ppb) در بين اين 96 کلانشهر بوده و اين خطر در آن فقط 14 درصد بيشتر از مناطق فاقد ازن بوده است. اين موضوع مي تواند به دليل وجود مه و بادهاي غالب باشد که از تشکيل ازن جلوگيري مي کند. البته ناحيه Pacific Northwest نيز داراي مقادير کم ازن است که علت آن مي تواند به دليل هواي باراني و سرد باشد.

شهرهاي واقع در شرق امريکا مثل نيويورک و واشنگتن نيز داراي افزايش خطر 27-25 درصدي است. به علاوه محققان دريافتند مرگ هاي ناشي از بيماري هاي قلبي با ميزان ازن مرتبط نيست و اين گونه مرگ ها اساساً ناشي از وجود ذرات معلق در هواي آلوده است. به علاوه آنها دريافتند ازن باعث افزايش در کل آمار مرگ و ميرها نمي شود، چون در ابتدا حدس مي زدند وجود ازن باعث مرگ افراد طي چند سال بعد خواهد شد و آمار کلي را بر هم خواهد زد. اين را شوارتز استاد دانشکده بهداشت عمومي در هاروارد حدس زده بود. جريت مي گويد؛ «هم اکنون ما مي دانيم ازن براي افراد داراي بيماري هاي تنگي نفس و ريه بسيار خطرناک است و اين ربطي به سطح درآمد يا تحصيلات افراد ندارد و تقريباً همه را به طور يکسان مورد حمله قرار مي دهد.»

آخرين اتفاق رخ داده در اين عرصه آن است که سختگيرانه تر شدن استانداردهاي غلظت ازن محيطي باعث شده است تعداد جمعيتي که در امريکا در شرايط نامساعد (غلظت ازن) قرار دارند، از 125 ميليون نفر به 186 ميليون نفر افزايش يابد. اين به معني آن است که حدود 60 درصد از جمعيت اين کشور هوايي را تنفس مي کنند که ازن زياد است و به ريه ها و سيستم تنفسي آنها آسيب مي رساند.

LosAngelesTimes,13Mar.2009

جان لي / ترجمه؛ عبدالکريم مهروز

از اعمال مهمي که کبد انجام مي دهد خنثي و دفع کردن سموم و مواد زائد است. يکي از مهلک ترين سمومي که ممکن است وارد بدن شود، الکل است. کبد براي دفع اين سم، فعالانه تلاش مي کند اما در اين راه آسيب هاي جدي نيز مي بيند. مصرف بيش از اندازه و درازمدت الکل باعث تجمع چربي در کبد و در نهايت سيروز و از کارافتادگي اين اندام حياتي مي شود. الکل (اتانول) در کبد به کمک آنزيمي به نام «الکل دهيدروژناز» به مولکولي به نام استالدئيد تبديل مي شود. طي اين واکنش شيميايي مقدار زيادي NADH توليد مي شود که مانع سوختن چربي ها مي شود. در نتيجه چربي ها در بافت کبد تجمع مي يابند و به آن آسيب مي رسانند. آنزيم الکل دهيدروژناز علاوه بر کبد در مخاط معده نيز وجود دارد، اما فعاليت آن در زنان حدود 60 درصد کمتر از مردان است. بنابراين با کاهش تجزيه اتانول در معده زنان مقدار بيشتري از آن وارد خون مي شود. از اين رو زنان نسبت به اثرات مصرف الکل حساسيت بيشتري دارند. از آنجا که مصرف زياد الکل معمول ترين علت بيماري کبد است، توصيه منطقي در اين زمينه آن است که پيشگيري بهتر از درمان است.

يکي ديگر از کارهاي مهم کبد نظارت بر سوخت وساز بدن است. همه محتويات غذا سمي نيستند، بلکه غذا حاوي کربوهيدرات، چربي، پروتئين، ويتامين و مواد معدني نيز هست. بعد از يک وعده غذايي، سلول هاي کبدي گلوکز و قندهاي ديگر را از خون مي گيرند و به صورت درشت مولکولي به نام گليکوژن ذخيره مي کنند. اين درشت مولکول نامحلول که به آن نشاسته حيواني نيز مي گويند، مي تواند بين وعده هاي غذايي شکسته شود و سطح گلوکز خون را در محدوده عادي حفظ کند. کبد مي تواند از فرآورده هايي مانند اسيدلاکتيک نيز گلوکز بسازد. اين عمل براي حفظ گلوکز خون در گرسنگي هاي طولاني مدت از جمله مواقع روزه داري مهم است. دسته ديگري از ترکيباتي که کبد بر سوخت و ساز آنها تاثير مي گذارد، چربي ها هستند. چربي ها به صورت چندين نوع مختلف شامل کلسترول، تري گليسيريد و فسفوليپيد در خون وجود دارند. آنها در سرتاسر بدن به عنوان منبع مهم انرژي، جزء اصلي تشکيل دهنده غشاي سلول ها و بازيگران کليدي مسيرهاي سوخت وساز به حساب مي آيند. مشکل عمده در توزيع چربي ها در قسمت هاي مختلف بدن، نامحلول بودن آنها در آب است. از اين رو کبد آنها را به کمک پروتئين ها، درون بسته هاي ويژه يي به نام ليپوپروتئين بسته بندي مي کند.

ليپوپروتئين ها چهار نوع اصلي دارند که عبارتند از؛ شيلوميکرون ها، ليپوپروتئين هاي با چگالي خيلي کم (VLDL)، ليپوپروتئين هاي با چگالي کم (LDL) و ليپوپروتئين هاي با چگالي بالا (HDL). شيلوميکرون ها نقش انتقال چربي هاي جذب شده در روده ها را بر عهده دارند و چربي هاي ساخته شده در کبد توسط VLDL به بافت هاي مختلف جهت اکسيد شدن انتقال مي يابند. LDL، کلسترول را به بافت هاي محيطي (غيرکبدي) منتقل مي کند. از آنجا که افزايش اين ليپوپروتئين و در نتيجه کلسترول، خطر ابتلا به بيماري هاي قلبي - عروقي را افزايش مي دهد به آن «کلسترول بد» نيز مي گويند. بر عکس LDL، HDL مولکول هاي کلسترولي را جمع آوري مي کند که در اثر از بين رفتن سلول ها يا در اثر تغييرات غشاي سلول ها آزاد مي شوند. افزايش مقدار اين ليپوپروتئين، خطر ابتلا به بيماري هاي قلبي - عروقي را کاهش مي دهد و به آن «کلسترول خوب» مي گويند. کلسترول نوعي چربي است که در کبد ساخته مي شود و در قسمت هاي مختلف بدن نظير سيستم عصبي، پوست، ماهيچه، روده و قلب يافت مي شود. اين مولکول در پايداري غشاي سلول ها نقش مهمي دارد و همچنين پيش ساز برخي مولکول هاي حياتي از جمله ويتامين D و برخي هورمون هاست. در مواردي که بدن ما بيش از مقدار مورد نياز کلسترول مي سازد، کلسترول هاي اضافي مي توانند وارد جريان خون شوند. مقادير اضافي کلسترول در خون مي تواند به صورت پلاک هايي در جدار رگ ها رسوب کند و موجب سفت شدن آنها شود. به اين ترتيب خطر گرفتگي رگ و ابتلا به بيماري هايي نظير تصلب شرايين و سکته مغزي افزايش مي يابد. تحقيقات انجام شده نشان مي دهند شيوع بيماري هاي قلبي - عروقي در ميان مردم مناطق مديترانه يي مانند ساکنان کشورهاي يونان و جنوب ايتاليا بسيار پايين است. محققان معتقدند يکي از دلايل اين امر رژيم غذايي سنتي مردم اين مناطق است که شامل غلات، ميوه، سبزيجات و ماهي است. ساکنان اين نواحي گوشت قرمز نيز به مقدار کم مصرف مي کنند. غذاهاي حيواني مانند گوشت و تخم مرغ حاوي کلسترول هستند، در حالي که غذاهاي گياهي فاقد اين نوع چربي هستند. گوشت ماهي نيز نسبت به گوشت هاي ديگر کلسترول کمتري دارد. همچنين مشخص شده است فعاليت هاي بدني مي تواند به مقدار قابل توجهي از ميزان کلسترول خون بکاهد. به علاوه رژيم غذايي مناسب و فعاليت هاي بدني کافي نه تنها به کاهش مقدار کلسترول کمک مي کند بلکه خطر ابتلا به بيماري هايي نظير بيماري هاي قلبي، سرطان، فشار خون بالا و چاقي را نيز کاهش مي دهند.

www.NewScientist.com