ياسان زرکوب
مسابقات جهاني روبوکاپ از سال 1997 شروع شد. پس از گذشت مدت زمان کوتاه تيم هايي از ايران به اين رقابت پا گذاشتند و برخلاف باور و انتظار همگان توانستند رتبه هاي خوبي در رشته هاي مختلف کسب کنند. به دليل همين موفقيت ها بود که ايران يکي از معدود کشورهاي جهان است که با اجازه فدراسيون جهاني مسابقه هاي آزاد قهرماني را برگزار مي کند و تاکنون چهار دوره از آن در ايران برگزار شده که آخرين شان در قزوين بود و برندگان آن به مسابقه هاي جهاني اتريش راه يافتند. «نعيم فرهاديان» يکي از شرکت کنندگان در مسابقه هاي روبوکاپ قزوين بود که همراه با تيمش براي مسابقه هاي روبوکاپ 2009 اتريش انتخاب شد. نعيم و تيمش که از دبيرستان علامه حلي تهران به اين مسابقه ها اعزام شده بودند در بخش انفرادي رتبه اول و در بخش سوپرتيم رتبه دوم را کسب کردند. براي اطلاع از روند شرکت در اين مسابقه و کسب مدال گفت وگويي با وي انجام داديم که گزارش آن در پي مي آيد.
---
-رقابت جهاني روبوکاپ چيست و با چه هدفي برگزار مي شود؟
در حقيقت رقابت هاي جهاني روبوکاپ مسابقه يي بين المللي است که هر تيم يا گروه شرکت کننده در آن بايد روبات هايي را عرضه کند که با توجه به زمينه و رشته مسابقه هوش، توانايي و قابليت هاي زيادي داشته باشد و بتواند وظايف محوله را به بهترين نحو انجام دهد. فدراسيون جهاني روبوکاپ هدف نهايي خود را از برگزاري اين مسابقه ها انجام رقابتي ميان تيمي از روبات هاي خودکار و انسان نما در برابر آخرين تيم برنده جام جهاني انسان براساس قانون هاي رسمي فيفا در سال 2050 اعلام کرده است. به همين دليل اين مسابقه ها را ابتدا با مسابقه فوتبال شروع کردند. از سال 2000 نيز روبات هاي تحقيقاتي و امداد به اين رقابت ها اضافه شد و از سال 2006 نيز روبات هاي خدماتي رقابت شان را آغاز کردند. شرکت کنندگان در اين رقابت ها براي آنکه موفق شوند بايد روبات هايي بسازند که از فناوري هاي متعددي مثل خودکار بودن، قابليت برنامه ريزي و سازگاري با شرايط محيطي برخوردار باشد. هرچند به نظر مي رسد رقابت انسان با روبات فوتباليست در سال 2050 تا حدي فانتزي است، اما مي بينيم طي اين چند سالي که از رقابت ها مي گذرد، پيشرفت هاي بسيار خوبي در اين زمينه حاصل شده است.
-مسابقه هاي روبوکاپ از چه زماني آغاز به کار کرد؟
توانايي هاي روبات ها و هوش مصنوعي هميشه مورد توجه انسان بود اما از زماني که براي اولين بار کامپيوتر توانست برترين شطرنج باز جهان را شکست دهد، دانشمندان به موضوع هوش مصنوعي و توانايي هاي آن براي سازگاري با وضعيت هاي خاص و همچنين قدرت تصميم گيري آن پي بردند و سعي کردند از اين توانايي در علم، صنعت و زندگي روزمره استفاده کنند. ايده برگزاري جام جهاني روبات ها نيز براي اولين بار توسط يک استاد دانشگاه در کانادا مطرح شد. وي ابتدا مقاله هايي درباره کاربرد و ساختار روبات ها نوشت و سپس آن را به شکل کتابي منتشر کرد. بعدها گروهي از دانشمندان ژاپن امکان ساخت روبات هاي فوتباليست را مطرح کردند. آنها به دنبال ساخت روبات هايي بودند که بتوانند عملاً فوتبال بازي کنند. اين گروه رقابت هاي Robot J- League را پايه گذاري کردند که بعدها به Robocup معروف شد. اين رقابت ها از سال 1996 به صورت رسمي آغاز به کار کرد. اين مسابقه ها تاکنون چهار بار در ژاپن، دو بار در امريکا و بقيه در کشورهاي مختلف برگزار شده است. امسال هم در اتريش و سال هاي بعد در سنگاپور و ترکيه برگزار مي شود. اين را هم اضافه کنم که برخي Robocup را خلاصه کلمه هاي «Robot Soccer» يعني مسابقه فوتبال و «World cup» يعني جام جهاني مي دانند و به همين دليل آن را جام جهاني روبات ها مي نامند.
-اين مسابقه ها در چه رشته هايي انجام مي شود و شما در چه رشته يي شرکت کرديد؟
اين مسابقه ها در چهار رشته کلي رقابت هاي فوتبال (شامل ليگ شبيه سازي، ليگ روبات هاي کوچک، ليگ روبات هاي متوسط، ليگ روبات هاي چهارپا و روبات هاي انسان نما)، رقابت هاي امداد و نجات (شامل شبيه سازي نجات و روبات هاي امدادگر)، مسابقه هاي نوجوانان زير 18 سال (شامل رقابت هاي فوتبال، رقص، امداد و نجات و رقابت عمومي) و مسابقه روبات هاي خانگي انجام مي شود که ما در رقابت هاي فوتبال نوجوانان اول شديم.
-چه شد که به مسابقه هاي روبوکاپ علاقه مند شديد؟
من به رشته هاي فني بسيار علاقه دارم به ويژه الکترونيک و کامپيوتر. البته در مدرسه علامه حلي هم که تحصيل مي کنم زمينه براي فعاليت هاي روباتيک بيشتر فراهم است. کلاً مدرسه ما به کارهاي پژوهشي و فعاليت هاي فوق برنامه بسيار اهميت مي دهد به همين خاطر بخش هاي کامپيوتر، مکانيک، نجوم و رياضي در مدرسه ما بسيار فعال است اما من با توجه به علاقه شخصي، الکترونيک و روباتيک را انتخاب کردم.
-مسابقه هاي دانش آموزي در چه رشته هايي برگزار مي شود؟
در رقابت هاي امداد و نجات يک محيط آسيب ديده مثل شهر زلزله زده را براي روبات ها شبيه سازي مي کنند. اين روبات ها مسيرها را طي مي کنند و سپس از رسيدن به آسيب ديدگان (که با رنگ هاي مشخصي علامت گذاري شده اند) خبر مي دهند. در رشته رقص، روبات ها در ميدان مسابقه حرکات موزون و نمايشي انجام مي دهند. اين رقابت که افراد هم روبات ها را همراهي مي کنند چندان بار علمي ندارد و ايران در اين رشته شرکت نمي کند. رشته ديگر هم مسابقه روبات هاي فوتباليست (ساکر) است که خودش دو دوره مختلف برگزار مي شود. در ساکر A قانون اوت نداريم، اما در ساکر B قانون اوت هست و به ضرر تيمي است که اوت مي دهد. ما در ساکر B شرکت کرديم.
-قوانين و مقررات اين مسابقه به چه صورتي است؟
اين مسابقه در زميني به ابعاد 122 در 183 سانتيمتر برگزار مي شود و تا حدودي شبيه فوتبال معمولي آدم ها است. هر تيم دو روبات دارد که يکي دروازه بان است و ديگري مهاجم. در اين مسابقه يک توپ (به قطر هفت سانتيمتر) از خود نور مادون قرمز منتشر مي کند. روبات ها هم بايد رد اين نور را پيدا و توپ را گل کنند. اندازه دروازه ها 60 سانتيمتر است. يکي از دروازه ها آبي و ديگري زرد است. در ساخت خود روبات ها هم بايد قوانين را رعايت کرد از جمله اينکه روبات در استوانه يي به قطر 22 سانتيمتر و ارتفاع 24 سانتيمتر جا شود و کمتر از 5/2 کيلو وزن داشته باشد. بقيه ويژگي هاي روبات ها طبق نظر طراح و سازنده است.
-شما کار ساخت روبات را از چه زماني شروع کرديد؟
گروه ما يک گروه چهارنفره شامل عليرضا عسگريان، حميدرضا کاظمي، محمدمهدي شيرازي و خود من بود. جناب آقاي مهندس دائمي هم سرپرست، ناظر و استاد ما بودند که من در همين جا لازم مي دانم از زحمات فراواني که براي ما کشيدند تشکر کنم. ما کار ساخت روبات را از پارسال (تابستان 87) شروع کرديم. اول يک روبات تعقيب ساختيم که مي توانست يک خط مستقيم يا منحني را تشخيص دهد و در آن امتداد حرکت کند. در اين مدت در مسابقه هاي روباتيک هم شرکت مي کرديم تا با جو مسابقه ها آشنا شويم. از اول سال تحصيلي ساخت روبات فوتباليست را شروع کرديم. اول يک روبات ساده ساختيم که ساده بود و فقط دنبال توپ حرکت مي کرد. بعدها کم کم سنسورها (حسگرها) را اضافه کرديم. بعد از آن قابليت نشانه گيري و شوت به سمت دروازه را هم به آن اضافه کرديم. اين روبات هم دروازه بان بود، هم مهاجم. بعدها براساس اين روبات دو روبات ديگر ساختيم که يکي دروازه بان بود، يکي مهاجم. ما در ساخت اين دو روبات از روبات اول به عنوان الگو استفاده کرديم.
-اين روبات ها از چه اجزايي تشکيل شده بود؟
روبات ها از لحاظ طراحي و ساخت شامل دو قسمت نرم افزار و سخت افزار است. خود سخت افزار هم از بخش هاي مختلف مکانيک و الکترونيک تشکيل شده است. آقايان عسگريان و شيرازي بيشتر کارهاي مکانيکي و الکترونيکي روبات را انجام دادند. البته کار طراحي و ساخت برد اصلي در قسمت الکترونيک هم با من بود. نرم افزارها هم به گونه يي طراحي مي شود که روبات بتواند با استفاده از سنسورها، اطلاعات را از محيط اطراف بگيرد، پردازش کند و پس از تصميم گيري دستورها را به موتورها انتقال دهد تا بخش هاي مختلف روبات فعاليت کند. البته اين مسابقه چند قانون دارد، از جمله اينکه نبايد دروازه بانان حريف را هل داد که بايد اين موارد هم رعايت شود.
-ويژگي هاي روبات شما چه بود که توانستيد موفق شويد؟
ما سعي کرديم روبات را طوري طراحي کنيم که سريع تر حرکت کند. در کل در اين مسابقه ها روباتي موفق تر است که سريع تر حرکت کند. براي آنکه روبات بتواند سرعت زيادي داشته باشد، بايد سرعت پردازشش هم زياد باشد، براي مثال اگر سرعت پردازش روباتي کم باشد، ديرتر به محيط اطراف واکنش نشان مي دهد، يعني ديرتر به توپ مي رسد يا با تاخير شوت مي کند. ما براي روبات مان حدود هزار خط برنامه نوشتيم. ويژگي يک برنامه خوب کامپيوتري اين است که حجم برنامه خيلي زياد نباشد، چون سرعت پردازشش کم مي شود. حجم برنامه خيلي هم نبايد کم باشد، چون برنامه کارايي نيست.
-فرآيند انتخاب شما به عنوان نماينده ايران به چه صورتي بود و چگونه اول شديد؟
اين مسابقه ها از چهار سال پيش در ايران انجام مي شود که حوالي فروردين صورت مي گيرد. تيم هاي اول تا چهارم حق ورود به مسابقات جهاني را دارند. البته ما در رشته ساکر B شرکت کرديم که امسال سال اول برگزاري رقابت هاي آن بود. در اتريش هم تيم هاي بسياري از حدود 40 کشور شرکت کردند که با هم رقابت داشتند. ما کلاً 11 مسابقه داريم که حريف هاي ما تيم هايي از کشورهاي ژاپن، آلمان، چين و... بودند که در همه اين مسابقه ها هم برنده شديم و مقام اول را کسب کرديم.
-موضوع سوپرتيم و کسب مقام دوم در آن مسابقه چه بود؟
در روبوکاپ علاوه بر مسابقه هاي انفرادي، نتيجه سوپرتيم ها را هم اعلام مي کنند. روش هم به اين صورت است که در هر سوپرتيم، سه تيم عضو مي شود و دو تا سوپرتيم روبه روي هم قرار مي گيرند و دو به دو با هم مسابقه مي دهند و جمع امتيازهاي سه تيم عضو يک سوپرتيم با هم جمع و نتيجه بازي هاي يک سوپرتيم اعلام مي شود. براي آنکه حق کسي ضايع نشود اعضاي سوپرتيم را با قرعه کشي انتخاب مي کنند و اين قرعه کشي فقط يک روز اعتبار دارد و فردا دوباره قرعه کشي مي شود و اعضاي جديد يک سوپرتيم مشخص مي شود. به اين ترتيب نقش شانس و اقبال در موفقيت سوپرتيم ها کم مي شود. سوپرتيم ها سه روز با هم مسابقه مي دهند. روز چهارم تيم ها را برحسب کيفيت کنار هم قرار مي دهند و چهار سوپرتيم به وجود مي آيد که شامل 12 تيم است. بعد سوپرتيم ها با هم مسابقه مي دهند که يک سوپرتيم اول، دوم و... مي شود. ما در اين روش دوم شديم.
-مزيت برگزاري سوپرتيم چيست؟
هدف اصلي سوپرتيم اين است که علاوه بر مسائل علمي و فني و افزايش حس رقابت و مسابقه در بين شرکت کنندگان، حس همبستگي و همدلي نيز در بين اعضاي يک سوپرتيم ايجاد شود.
-جايزه تان چه بود؟
يک کاپ و يک سرتيفيکيت.
-چه تيم هايي قوي بودند؟
اکثر تيم ها قوي بودند. از همه قوي تر تيم TNT از آلمان بود که ما به آنها هشت گل زديم. ما اول و آنها دوم شدند. البته يک تيم را هم 19 بر صفر برديم.
-بعد از موفقيت چه مزيت هايي براي شما در نظر گرفتند؟
متاسفانه هيچ امتياز مادي و معنوي براي ما قائل نشدند. اگر بتوانيم عضو انجمن ملي نخبگان شويم، انگيزه هاي بيشتري براي ادامه فعاليت علمي- پژوهشي پيدا مي کنيم. انتظار داريم مسوولان حداقل امکانات علمي، فني و پژوهشي بيشتري براي ادامه کار در اختيار ما بگذارند.
-تاکنون اين امکانات را چه نهادي براي شما فراهم مي کرد؟
تمام هزينه هاي سفر با خود شرکت کنندگان بود. البته بخشي از هزينه هاي ساخت روبات را مدرسه پرداخت کرد که در پايان کار، روبات در مدرسه باقي مي ماند. الان انتظار ما اين است که وقتي به عنوان يک تيم ايراني در مسابقه هاي جهاني شرکت مي کنيم و با پرچم ايران به موفقيت مي رسيم، مسوولان هم لااقل براي کساني که براي کشورشان افتخار آوردند، مزيت ها و امکاناتي را در نظر بگيرند. هم اکنون تنها روشي که بتوانيم از مزيت هاي ساخت روبات استفاده کنيم، شرکت در جشنواره خوارزمي است که آن هم محدوديت هاي خاص خودش را دارد، از جمله اينکه اعضاي هر تيم بايد حداکثر دو نفر باشند. با توجه به اينکه روبات هايي در اين سطح به چندين حوزه تخصصي (مثل کامپيوتر، الکترونيک، مکانيک و...) نيازمند است، تيم ما چهارنفره بود، در حالي که ما تيم هاي ديگري هم داشتيم که تا هشت نفر عضو داشتند. به اين ترتيب حق بچه هايي که در اينجا زحمت مي کشند ضايع مي شود. ما حتي نمي توانيم در کنکور از سهميه ويژه يي استفاده کنيم.
-در پايان اگر صحبت خاصي باقي مانده است، بگوييد،
صحبت خاصي ندارم جز اينکه از زحمت هاي خانواده به ويژه پدر و مادرم تشکر مي کنم که مشوقم بودند و زحمت هاي بسياري برايم کشيدند. همچنين از زحمت هاي استاد گرامي مان جناب آقاي مهندس دائمي تشکر مي کنم که بدون کمک هاي ايشان ما هرگز موفق نمي شديم.
