مسعود لقمان / mloghman@gmail.com
نوشتن اخبار و گزارش هاي سياسي، بخش اساسي روند دموکراسي است. در اکثر کشورها، از کوچک ترين هفته نامه ها گرفته تا روزنامه هاي محلي و مطبوعات ملي، فضاي زيادي به سياست اختصاص داده مي شود، زيرا تصميمات سياستمداران، هم محلي و هم ملي، بر زندگي روزمره ما تاثير مي گذارد. خميرمايه سياست، قدرت است. چه کسي قدرت را در دست دارد، چه کسي قدرت مي طلبد و چگونه قدرت به خدمت گرفته مي شود؟ يکي از مهم ترين وظايف رسانه ها اين است که صاحبان قدرت را پاسخگو کند. روزنامه ها بايد به خوانندگان بگويند تصميمات سياسي چگونه اتخاذ شده، چه تاثيري بر زندگي آنها خواهد داشت و چه جايگزين هايي مي توان يافت؟ از همين رو، هنگام نوشتن اخبار و گزارش هاي سياسي شايد ملزم شويد توضيح دهيد سياستمداران چطور تصميمات بزرگ مانند وارد شدن يا نشدن کشور به جنگ را گرفته اند. يا شايد ناگزير شويد موضوعي کوچک تر، ولي همچنان حائز اهميت، مانند تعطيل کردن يا نکردن مدرسه يا بيمارستاني محلي را تشريح کنيد. در هر دو مورد، خوانندگان روزنامه به نحوي تحت تاثير قرار خواهند گرفت. در نظام هاي سياسي دموکراتيک، مردم اين فرصت را دارند که سياستمداران دخيل را با انتخابات از مسند قدرت کنار بزنند. روزنامه نقشي حياتي در ايجاد ارتباط ميان صاحبان قدرت و راي دهندگاني دارد که آنها را انتخاب کرده اند و با ماليات خود، بودجه فعاليت هاي آنان را تامين مي کنند. رسانه ها مي توانند سياستمداران را در قبال وعده هايشان پاسخگو نگه دارند، به شرط آنکه اخبار و گزارش ها را با دقت و انصاف منتشر کنند (که رعايت اين نکته در حوزه اخبار سياسي، چه بسا حساسيتي بيش از هر حوزه ديگر روزنامه نگاري دارد).
لزوم حفظ توازن
همه اخبار و گزارش هاي سياسي درباره نوعي بحث است، براي همين لزوم حفظ توازن و ارائه پيش زمينه مناسب بسيار اهميت دارد. بايد همه طرف هاي درگير در بحث را منصفانه نشان دهيد و مواضع و استدلال شان را بيان کنيد. يادتان باشد خوانندگان شما ضرورتاً خبر را به موازات تحول آن پيگيري نکرده اند يا حتي اگر پيگير بوده باشند، همه جزييات را به ياد نمي آورند، پس شايد لازم باشد چکيده يي از پيشينه داستان را بنويسيد. توازن اساساً به اين مفهوم نيست که بايد به هر طرف بحث يا به هر ديدگاه فضاي برابر بدهيد، ولي بايد اطمينان يابيد همه بحث هاي حول آن موضوع را پوشش مي دهيد. هرگز حمله فقط يک حزب به حزب ديگر را گزارش نکنيد، چرا که تبليغاتچي مي شويد، نه روزنامه نگار. هرگز سخنگوي يک شخص، حزب يا گروه نشويد. يک راه براي اينکه مطمئن شويد اخبار سياسي مي نويسيد، نه تبليغات سياسي، اين است که هميشه به بستر و زمينه سياست هاي جاري نگاه کنيد. اگر به طور خصوصي با يک سياستمدار حرف مي زنيد يا اگر به مصاحبه يي مطبوعاتي گوش مي دهيد، از خود بپرسيد چرا اين فرد يا حزب تصميم گرفته اين سخنان را حالا و به اين شيوه اعلام کند، آيا خبر ديگري هست که سياستمداران مي خواهند توجه روزنامه نگاران و راي دهندگان را از آن منحرف کنند، ساير احزاب درباره اين موضوع چه مي گويند، آيا اين موضوع براي راي دهندگان اهميت دارد؟ خطر جدي ديگري که روزنامه نگاران سياسي را تهديد مي کند، اين است که بيش از حد در موضوع دخيل شوند يا حس کنند خودشان در بازي سياست، بازيگري بانفوذي هستند و فراموش کنند که براي چه کساني دارند مي نويسند. پوشش سياست در رسانه ها براي باشگاهي انحصاري از «آگاهان» نيست. بخشي از کار شما، توضيح انگيزه هاي نهفته و اثرات احتمالي تصميمات سياسي است. يادتان باشد بايد به خوانندگان وفادار باشيد نه سياستمداران.
با چه کساني بايد حرف بزنيم
روزنامه نگاران سياسي، به خصوص، نياز دارند براي يافتن اخبار، با افرادي حرف بزنند که گاه منبع يا فرد آگاه ناميده مي شوند چون سياست، مخصوصاً در سطح ملي، مي تواند موضوعي بس مخاطره آميز باشد. بسياري مي خواهند مسائل را محرمانه نگه دارند. شما وظيفه داريد کساني را بيابيد که مي خواهند اين مسائل علني شود و به شما کمک کنند. خوشبختانه، تقريباً همه سياستمداران شيفته حرف زدن هستند و شما بايد اين مهارت را بيابيد که به چه کساني اعتماد کنيد و چگونه اطلاعات را با دقت و تدبير به خدمت بگيريد.
با چه کساني بايد در تماس باشيم
سياستمداران؛ خواه در روزنامه يي محلي کار کنيد و خواه ملي، بايد سياستمداران را از نزديک بشناسيد. خودتان را، مثلاً بعد از مصاحبه يي مطبوعاتي، به آنها معرفي کنيد و در صورت امکان ترتيب ملاقات يا مصاحبه يي را بدهيد. سخنگويان براي برخي پرس و جوهاي شما مفيدند، ولي هيچ چيز ارزش يک نقل قول از سياستمدار منتخب مردم را ندارد. همچنين ملاقات رودررو با سياستمداران به شما امکان مي دهد با شخصيت و حتي چگونگي برخورد آنها از نزديک آشنا شويد و با استفاده از اين آشنايي به متون خشک سياسي تان، رنگ و بو ببخشيد. از خودتان بپرسيد سياستمداران با چه مهارتي مي کوشند شما را نسبت به ديدگاه خود متقاعد کنند. آيا شما را مرعوب مي کنند يا مجذوب؟ حتماً با تمام احزاب سياسي در تماس باشيد تا به جانبداري متهم نشويد. يادتان باشد منابع خبري شما لازم نيست همگي از مقامات ارشد باشند، ولي بايد نبض تفکر يک گروه خاص در دست شان باشد.
مشاوران و سخنگويان؛اگر سياستمداران مشاور و سخنگو دارند، حتماً با آنها آشنا شويد. به ياد بسپاريد اين افراد حقوق مي گيرند تا کاري کنند که رسانه ها مطبوع ترين تصوير را از رئيس آنها ارائه دهند. براي همين حتماً ديدگاه هاي آنها را به چالش بکشيد.
مقامات کشوري؛ در برخي کشورها، مقامات ارشد اداري دولتي، رسماً بي طرف هستند. هرچند آنها اغلب از خبرنگاران واهمه دارند، ولي اگر بترسند که سياستمداران دارند بي طرفي آنها را از بين مي برند يا دست به کار فوق العاده يي مي زنند، شايد تصميم بگيرند با خبرنگاران حرف بزنند. کارمندان اداري، نظير کارکناني که کميته هاي شوراها را اداره مي کنند، نيز ارزش آشنايي دارند، زيرا گاه مي توانند به شما درباره دستور کارها يا بحث هاي پشت پرده، سرنخ بدهند.
چگونه با سياستمداران رفتار کنيم
همه روزنامه نگاران سياسي بايد اين نکته را به ياد داشته باشند که سياستمداران به آنها نياز دارند، ولي در عين حال مي خواهند از آنها استفاده کنند. تحت چه شروطي مي توانيد با سياستمداران صحبت کنيد؟ بهترين اصل در نوشتن اخبار و گزارش هاي سياسي اين است که هر قدر مي توانيد مستند بنويسيد، به عبارت ديگر، هر نقل قول را به يک منبع معين نسبت دهيد و اطمينان يابيد هر آنچه را بدون منبعي معين به کار مي گيريد، براي حقيقت کلي مطلب شما ضروري است. هميشه مطمئن شويد شما و منابع خبري تان به روشني مي دانيد تحت چه شروطي با همديگر حرف مي زنيد.
پيچاندن خبرنگاران
آيا تا به حال بعد از اظهارات سياستمداري، يکي از مشاوران وي به شما تلفن زده تا درباره اين سخنان تحليلي «مفيد» بدهد؟ يا آيا تا حالا اولين جزييات يک سياست تازه را به شما پيشنهاد داده اند، به شرط آنکه خبر يا گزارش خود را «مثبت» بنويسيد؟ اگر چنين است، پس با پيچاندن مواجه شده ايد - اين اصطلاح بر ترفندهايي دلالت دارد که براي اقناع - يا دستکاري - رسانه ها جهت تضمين پوششي مطلوب به کار گرفته مي شود. تعريف لغتي اين نوع پيچاندن «ديدگاه، تاکيد يا تفسيري خاص» است. پيچاندن چالشي بزرگ براي روزنامه نگاران سياسي معاصر است. احزاب سياسي چنين استدلال مي کنند که چون با رسانه هاي رقيب و اغلب متخاصم مواجه اند، ناگزيرند خودشان به جريان اخبار «شکل» ببخشند. روزنامه نگاران پاسخ مي دهند اگر سياستمداران بکوشند نحوه انتشار گزارش هاي مربوط به خود را کنترل کنند، مردم کمتر به آنها اعتماد خواهند کرد. روزنامه نگاران در قبال پيچانده شدن چه کار مي توانند بکنند؟ به اين موضوع فکر کنيد، چند نکته را روي کاغذ بياوريد سپس به صفحه بعد برويد تا نظر خود را با نظر ما مقايسه کنيد.
روزنامه نگاران چه مي توانند بکنند
1- اولين گام اين است که از جريان امور آگاه باشيد و ياد بگيريد تشخيص بدهيد سياستمداران چه موقع و چگونه مي کوشند بر شما اعمال نفوذ کنند. 2- سپس هميشه وقتي پيامي ارائه مي شود، مطمئن شويد به اصطلاح پشت ورق را خوانده ايد. از خود بپرسيد چه چيزي کم اهميت جلوه داده مي شود و چه چيزي گفته نمي شود. 3- از اينکه خوانندگان را از تلاش هاي صورت گرفته براي دستکاري خبر مطلع کنيد، واهمه نداشته باشيد. به خوانندگان بگوييد سياستمداران چه موقع مي خواهند حقايق ناخوشايند به حاشيه رانده شود يا نشان دهيد چطور هر دو طرف بحث مي کوشند راي دهندگان را متقاعد کنند. اگر به شما يک خبر «اختصاصي» در برابر، به ظن شما، تهيه گزارش «مثبت» پيشنهاد مي شود، مشکوک شويد. به تبعات اين کار با دقت فکر کنيد. آيا مي خواهيد يا نياز داريد وارد چنين رابطه يي شويد؟ اگر زودتر از ساير خبرنگاران خبري را پخش کنيد ولي تنها نيمي از داستان را بيان کنيد، آيا به مخاطبان خود که نمي دانند چه «زد و بندي» در کار بوده، جفا نکرده ايد؟ البته بعداً نيز به دليل اينکه جنبه هاي منفي خبر را خاطرنشان نکرده ايد، چه بسا خام و ساده لوح جلوه کنيد.
