
گيتي بهدادي پور*
ناکفايتي رشد يا FTT وضعيتي است که بيشتر در کودکان زير دو سال رخ مي دهد و عبارت است از تاخير يا توقف در رشد. تشخيص ناکفايتي رشد با موارد زير صورت مي گيرد.
1- وزن زير صدک سه باشد.
2- وزن کمتر از 80 درصد وزن ايده آل باشد.
3- صدک وزن کودک به اندازه دو صدک اصلي از صدک رشد استاندارد او اختلاف پيدا کند.
علت شناسي
دلايل بروز ناکفايتي رشد به دو دسته تقسيم مي شوند؛
1- دلايل ارگانيک؛ افت رشد به دليل وجود يک بيماري حاد يا مزمن (مثل عفونت) که در جذب يا متابوليسم مواد مغذي تداخل مي کند يا نياز به انرژي دريافتي را افزايش مي دهد، رخ مي دهد.
2- دلايل غيرارگانيک؛ بيشتر به عوامل محيطي، رواني و اجتماعي برمي گردد مثل عدم دريافت غذاي کافي. 80 درصد بچه هاي مبتلا به ناکفايتي رشد دلايل غيرارگانيک دارند. فقر مالي، کاهش اشتها، عدم داشتن دانش و فهم کافي در مورد شيوه هاي صحيح غذا دادن، تعداد زياد فرزندان و شير ناکافي مادر (به دليل فقر غذايي مادر، استرس هاي روحي مادر و...) از جمله اين دلايل است. ناکفايتي رشد غيرارگانيک بيشتر در سن زير يک سال و حدود شش ماهگي رخ مي دهد. گاهي هم ناکفايتي رشد به شکل مختلط رخ مي دهد يعني دلايل ارگانيک و غيرارگانيک با هم بروز مي کنند.
تشخيص ناکفايتي رشد
سه نکته کليدي در تشخيص ناکفايتي رشد، بررسي منحني رشد، گرفتن تاريخچه غذايي کودک و معاينه فيزيکي است. معمولاً سه نوع ناکفايتي رشد تشخيص داده مي شود.
نوع 1؛ قد و دور سر طبيعي است و وزن کاهش يافته است که مي تواند در اثر تغذيه نامناسب يا يک بيماري حاد باشد. وزن حساس ترين شاخص در تعيين وضعيت تغذيه کودک است و در تشخيص ناکفايتي رشد اهميت زيادي دارد. اگر بدن کودک غذاي کافي دريافت نکند، از توده چربي و حتي ماهيچه يي خود استفاده مي کند تا بتواند مواد مغذي مورد نياز را فراهم کند.
نکته؛ کاهش وزن اغلب نشان دهنده وجود سوءتغذيه است. البته بايد به خاطر داشت نوزادان در 10 الي 15 روز اول تولد وزن کم مي کنند که شايد به خاطر کاهش آب بدن باشد و اين وضعيتي عادي است.
نوع 2؛ دور سر طبيعي است و وزن و قد کاهش يافته است که ممکن است ناشي از اختلالات اندوکرين، کوچک بودن ژنتيکي جثه يا ديستروفي استخوان باشد.
نوع 3؛ قد و وزن کاهش يافته و دور سر کمتر از مقدار طبيعي است. اين نوع ناکفايتي رشد در اثر تاخير رشد داخل رحمي، نقص در سيستم عصبي، عفونت هاي داخل رحمي و... رخ مي دهد.
اگر پدر و مادر هر دو جثه کوچک داشته باشند، کودک به احتمال زياد به طور ژنتيکي ريزجثه است و ناشي از سوءتغذيه او نيست.
اگر گرفتن تاريخچه يا معاينه فيزيکي نشانگر ناکفايتي رشد نبود، مي توان از آزمايش هاي بيوشيميايي استفاده کرد از جمله شمارش گلبول هاي قرمز، بررسي غلظت و اسيديته ادرار، BUN، ESR، آزمايش مدفوع، غلظت الکتروليت ها در کودکي که سابقه اسهال و استفراغ دارد، سطح تيروکسين در صورتي که رشد وزني او تحت تاثير قرار گرفته است و اندازه گيري فشارخون.
درمان
توصيه مي شود کودکان مبتلا به ناکفايتي رشد نوع 2 و 3 به پزشک متخصص اطفال ارجاع داده شوند و براي کودکان مبتلا به ناکفايتي رشد نوع 1 هم بسته به شدت آن اقدامات لازم انجام شود.
- هدف از درمان ناکفايتي رشد بهبود وضعيت رشد کودک است. در ناکفايتي رشد ارگانيک ابتدا بايد عامل بيماري را برطرف و سپس کمبود تغذيه يي را جبران کرد.
- براي کودک مبتلا به ناکفايتي رشد بايد يک رژيم غذايي که کالري کافي براي افزايش رشد او فراهم کند، تنظيم کرد (تقريباً 150 کالري مورد نياز براي سن او را بايد در نظر گرفت).
- معمولاً براي همه کودکان سوءتغذيه يي مکمل مولتي ويتامين/ مينرال از جمله آهن و روي توصيه مي شود.
- براي کودکان شيرخوار، شيردهي بايد ادامه پيدا کند و حتي اگر بچه توان مکيدن ندارد، مادر بايد شير خود را دوشيده و با فنجان و قاشق کوچک به بچه بدهد.
- براي کودکاني که غذا دريافت مي کنند، بايد دفعات تغذيه را بيشتر کرد و هر دو تا سه ساعت يک بار يا بيشتر به او غذا داد.
- براي بالا بردن کالري غذا به هر وعده غذايي کودک بهتر است يک تا دو قاشق مرباخوري روغن مايع يا کره اضافه شود.
- استفاده از جوانه غلات (گندم و ماش)، عصاره استخوان قلم، پودر کنجد يا بادام به مغذي کردن غذاي کودک کمک مي کند.
- مصرف زياد آبميوه و نوشيدني هاي شيرين (اغلب در مقادير 360 تا 900 سي سي) مي تواند ناکفايتي رشد را تشديد کند. مصرف آبميوه بايد تا زماني که کودک به وزن مناسب نرسيده است به 120 تا 180 سي سي محدود شود.
- با توجه به اينکه تغذيه خوب در سال هاي اول زندگي اهميت زيادي دارد، کودکان مبتلا به ناکفايتي رشد در اثر سوءتغذيه در معرض خطر عقب ماندگي ذهني و رفتاري هستند (مانند دير زبان باز کردن، اختلالات رفتاري و...). کودکان مبتلا به ناکفايتي رشد زير يک سال و به خصوص زير شش ماه، يعني زماني که مغز بيشترين ميزان رشد خود را دارد، از اين نظر در معرض خطر بالايي هستند لذا بايد به تغذيه کودکان در اين سن توجه کافي کرد.
*کارشناس تغذيه و رژيم درماني