نيکلاس ويد/ ترجمه؛ محمد ملائکه

روزي، شايد در آينده يي دور، ممکن است سلول هاي بنيادي به ترميم بافت هاي بيمار کمک کند. اما دليل بسيار مهم تري براي بررسي آنها وجود دارد. سلول هاي بنيادي منبع حداقل تعدادي و شايد همه سرطان ها هستند.

برخي محققان بر اين باورند که در مرکز هر توموري تعداد کمي سلول هاي بنيادي نابهنجار قرار گرفته است که رشد بافت هاي بدخيم و ناهنجار را تداوم مي بخشد. اگر اين نظر درست باشد، مي تواند توضيح دهد که چرا تومورها اغلب حتي پس از اينکه به وسيله داروهاي ضدسرطان تقريباً تخريب شده است، دوباره بازسازي مي شود. اين حالت همچنين يک راهکار متفاوت براي ايجاد داروهاي ضدسرطان را نشان مي دهد و دال بر آن است که اين داروها بايد براي از بين بردن سلول هاي بنيادي سرطاني و نه براي توانايي شان در از بين بردن هر سلولي و کوچک کردن تومورها انتخاب شود.

«رابرت وينبرگ» ژنتيکدان سرطان از مرکز وايتهد در کمبريج مي گويد؛فکر مي کنم اين يکي از پيشرفت هاي جالب در زمينه تحقيقات سرطان در پنج سال گذشته است و افراد بيشتري در حال پذيرفتن آن هستند و شواهد زيادي در حال جمع شدن است که حاکي از وجود سلول هاي بنيادي سرطاني در گروه وسيعي از تومورها است. اين نظر که سلول هاي سرطاني واجد خصوصيات مشابه با سلول هاي بنيادي هستند، براي سال ها وجود داشته است. تنها اخيراً زيست شناسان روش هايي براي شناسايي سلول هاي بنيادي و حضور آنها در تومورها به وجود آورده اند.

«سلول هاي بنيادي سرطاني» اولين بار در نوع خاصي از سرطان خون در سال 1997 به وسيله «جان ديک» و همکارانش در دانشگاه تورنتو شناسايي شد. شناسايي آنها در تومورهاي توپر (مثل توده هاي کبد و کليه و...) مشکل تر بود، چون زيست شناسان براي شناسايي «شاخص ها يا مارکرها» (پروتئين هاي ويژه سطح يک سلول) که در يک سلول بنيادي قرار دارد، ابزاري در اختيار نداشتند. اما در سال 2003 دکتر «مايکل کلارک» موفق به پيدا کردن سلول هاي بنيادي در تومورهاي پستاني شد. دکتر «کلارک» نشان داد که تعداد زيادي از اين سلول ها در تومورهاي پستاني انساني قادر به رشد و تکثير بيشتر نيستند. تنها تعداد کمي از سلول ها قادر به ايجاد سرطان هاي جديد هستند و اين سلول ها از لحاظ توانايي آنها براي تکثير و توليد سلول هاي بالغ به سلول هاي بنيادي شباهت دارند.

دکتر «پيتر ديوک» از دانشگاه تورنتو در سال 2004 سلول هاي مشابه با سلول بنيادي را در تومورهاي مغزي و دکتر «سي پارکر گيبس» از دانشگاه فلوريدا اين سلول ها را در سرطان هاي استخوان تشخيص دادند.

زيست شناسان هنوز از چگونگي ايجاد «سلول هاي بنيادي سرطاني» مطمئن نيستند. ممکن است جهش يا تغييري در ساختارDNAسلول هاي بنيادي روي دهد که کنترل خود- بازسازي آنها را به هم مي زند يا احتمالاً اخلاف بدون واسطه آنها، سلول هاي اجدادي دچار برخي آسيب هاي ژنتيکي مي شوند که در نتيجه به جاي تبديل شدن به سلول هاي بالغ، قدرت بازسازي دوباره خود را به دست مي آورند.

خود - بازسازي ويژگي اصلي سلول هاي بنيادي، به توانايي تقسيم پيوسته آنها برمي گردد. ساير سلول ها به دو سلول دختر که به سلول مادر شبيه است، تبديل مي شوند، اما يک سلول بنيادي مي تواند به يک سلول بنيادي جديد و يک سلول اجدادي تبديل شود. سلول اجدادي قدرت خود- بازسازي را از دست مي دهد، اما قدرت تغيير يا تمايز به انواع سلول هاي بالغ بافت هايي را که به وسيله سلول بنيادي حفظ مي شوند، به دست مي آورد.

بعد از چنين تقسيمي، تعدادي از سلول هاي بنيادي بدون تغيير باقي مي مانند. چون يک سلول بنيادي از بين رفته و يک سلول ايجاد شده است، بنابراين جمعيت سلول بنيادي همان طور که سلول هاي جديدي براي بافت ها ايجاد مي کند، خود را نيز بازسازي مي کند.

سلول هاي بنيادي براي حفظ کردن يک بافت يا اندام احتمالاً تعداد خود را به وسيله دريافت کردن پيام هايي از طريق مبادلات شيميايي،زماني که به حد نصاب رسيدند، تنظيم مي کنند. سلول هاي سرطاني از لحاظ اينکه کنترل اندازه جمعيت خودشان را از دست مي دهند، متفاوتند. بسياري از بافت هاي بدن مستعد به سرطان هستند، همانند خون، پوست و پوشش داخلي روده که متشکل از سلول هايي با عمر کوتاهند که مرتباً در حال ريزش و بازسازي هستند. سلول ها تنها پس از يکسري جهش که سيستم کنترل ژنتيکي آنها را دچار اختلال مي کند، ناهنجار و بدخيم مي شوند.

چگونه يک سلول پوستي که چند هفته طول عمر دارد، مي تواند با انباشته شدن تعداد زيادي جهش، زمان بيشتري زنده بماند؟

منطقي تر اين است که تصور کنيم جهش ها، جمعيتي از سلول هاي بنيادي واجد ويژگي خود - بازسازي را ايجاد مي کنند که باعث حفاظت از پوست شده و اين وضعيت در تمام طول عمر فرد ادامه مي يابد. مدت هاست که آسيب شناسان فهميده اند تومورها داراي انواع مختلفي از سلول ها هستند. از جمله تعدادي سلول ها که ويژه بافتي اند که سرطان از آن منشأ مي گيرد، اما همه اين سلول ها سرطاني نيستند. اگر سلول هاي يک تومور به بخش ديگري از بدن بيمار تزريق شود، همان طور که در آزمايشي در 1961 انجام شد و امروزه کاري غيراخلاقي محسوب مي شود، بيش از يک ميليون سلول قبل از اينکه تومور بخواهد شکل بگيرد، بايد در محل جديد وارد شود.

اين موضوع، اين نظر را تاييد مي کند که تنها تعداد کمي از سلول ها در سرطان توانايي حفظ و نگهداري آن را دارند. «گليوک» يک داروي ضدسرطان موفق است که براي درمان سرطان خون ميلوئيدي مزمن و سه سرطان نادرتر مورد استفاده است. در بسياري از بيماران که «گليوک» را دريافت مي کنند، بيماري کاملاً فروکش مي کند. اما دارو نمي تواند بيمار را کاملاً علاج کند و گاهي اوقات بيماري عود مي کند. به نظر مي رسد «گليوک» در حال حمله کردن، نه به سلول هاي بنيادي سرطاني بلکه به سلول هاي اجدادي است که گلبول هاي سفيد سرطاني از آنها توليد شده است.

گرچه بسياري از زيست شناسان بر اين عقيده اند که نظريه سلول بنيادي سرطاني جالب توجه است، اما همه آنها عقيده ندارند که اين نظريه منجر به راه هاي درماني جديد مي شود.

دکتر «وگلستاين» مي گويد؛ «از نظر من جذابيت فرضيه سلول هاي بنيادي سرطاني اين است که اگر يک درصد سلول هايي که بعد از شيمي درماني موفق، زنده باقي مانده اند واقعاً سلول هاي بنيادي سرطاني باشند، دلايل مختلفي براي اشکال مختلف درمان که اين سلول هاي باقيمانده را مورد هدف قرار مي دهد، فراهم مي آورد.»

دکتر «گيلياند» از طرفداران اين نظريه تاييد کرد که 20 درصد سلول ها در تومورهاي توپر مثل تومورهاي اندام هايي مثل کبد، ريه و... بررسي شده که خصوصياتي شبيه سلول هاي بنيادي داشت. اما با نشانگرهاي بهتر مشخص مي شود که درصد بسيار کمتري از آنها سلول هاي بنيادي سرطاني واقعي است. دکتر «ايروينگ وايزمن» مي گويد؛ «اگر رشد سرطان هاي توپر از سلول هاي بنيادي سرطاني مشتق شده باشد، مشکلات فراواني براي درمان وجود خواهد داشت.» درمان هايي که خصوصاً عليه سلول هاي بنيادي انجام مي شود، ممکن است به پاسخ هاي درماني طولاني تري منجر شود و حتي تومورهاي منتشر شده را درمان کند.

اگر نظريه سلول هاي بنيادي سرطاني صحيح است، چگونه مي توان آنها را بدون از بين بردن سلول هاي بنيادي طبيعي که براي حفظ بافت هاي بدن حياتي است، حذف کرد؟ محققان اميدوارند سلول هاي بنيادي سرطاني به خاطر فعاليت بيش از اندازه شان بيشتر از سلول هاي طبيعي به فرآيندهاي سلولي خاص وابسته باشند و بنابراين به داروهايي که اين فرآيندها را مهار مي کند، حساسيت بيشتري دارد.

اما ممکن است تا زماني که زيست شناسي پايه سلول هاي بنيادي سرطاني بهتر درک شود، شرکت هاي داروسازي از سرمايه گذاري وسيع در اين زمينه خودداري کنند. دکتر «واينبرگ» مي گويد؛ «شرکت هاي داروسازي منتظر تحقيقات دانشگاهي بيشتر هستند تا نظر روشني درباره ادامه کار به دست آورند. دانش ما در اين مورد هنوز نسبتاً ناقص و گسسته است و ما براي تحقيق به يک تا دو سال ديگر نياز داريم، قبل از اينکه بتوانيم به شرکت هاي داروسازي بگوييم اين کار يا آن کار را انجام دهند.»

NewYorkTimes, Feb.2009

امين حمزه ئيان/www.Nutshell.ir

تصور کنيد به کره يي سفر کرده ايد که هيچ نشاني از حيات در آنجا نيست. هيچ گياه يا جاندار کوچکي را نمي توانيد بيابيد. تنها سطحي خاکي را مي بينيد. آسمان آبي نيست و حتي در روز مي توانيد ستارگان را در آسمان کنار خورشيد ببينيد و از همه شگفت انگيزتر مي توانيد زمين را مشاهده کنيد؛ زميني که از دور هيچ نشاني از تکاپوي بشريت در آن نمايان نيست. اينجا سطح ماه است؛ يگانه قمر زيباي زمين. اين سفر بسيار شگفت انگيز است، اما بعد از سفر از ماه به خانه خودمان يعني زمين، همه چيز رنگ مي بازد. اکنون وارد دنياي انسان ها شده ايد؛ دنيايي گاه خشن و همراه با درگيري هاي روزانه زميني. ممکن است از خود بيخود شويد و نسبت به بسياري از مسائل روزانه که در گذشته برايتان به شدت اهميت داشته اند، اکنون با آرامش برخورد کنيد. چنين نگاهي، شگفت انگيز و گاه غم انگيز است، اما اين نگرش ها هميشه در ذهن فضانورداني که از ماه به زمين کوچک نگاه کرده اند، وجود داشته است.

ماه تنها قمر زمين و دورترين نقطه يي است که بشر به آنجا سفر کرده است. در بين هشت سياره منظومه شمسي تنها زمين است که داراي يک قمر است. وجود ماه موجب اتفاقات جالبي مانند جزر و مد، خورشيدگرفتگي (کسوف) و همچنين به واسطه بودنش موجب ماه گرفتگي (خسوف) روي زمين مي شود. گرانش ماه باعث کشيده شدن آب درياها و اقيانوس ها و حتي سطح زمين شده و موجب پديد آمدن اصطکاک بين آب با ناهمواري هاي زمين و در نتيجه کند شدن سرعت گردش زمين به دور خودش (حرکت وضعي) مي شود و با سرعت گرفتن ماه از انرژي حرکتي زمين، اين قمر با سرعتي بيشتر به دور زمين مي گردد، به طوري که سالي 8/3 سانتيمتر از ما دورتر مي شود.

قطر ظاهري زمين از روي سطح ماه و از ديد فضانورداني که بر سطح اين کره گام نهاده اند، 5/2 برابر قطر ظاهري ماه از روي زمين ديده مي شود. هميشه يک سمت ماه به طرف زمين است و ما تنها به وسيله فضاپيماها توانسته ايم آن طرف ديگر اين قمر را ببينيم. زمان گردش ماه به دور خودش دقيقاً برابر با زمان گردشش به دور زمين است، به اين سبب است که ما هميشه از روي زمين قادر به ديدن يک سمت از ماه هستيم. به اين ترتيب اگر روي سطح ماه و به طرف زمين ايستاده باشيم، زمين هرگز طلوع و غروب نمي کند و گويي در آسمان ثابت شده است. قطر ظاهري ماه با قطر ظاهري خورشيد از روي زمين برابر است و اين تنها يک اتفاق جالب است که موجب مي شود نظاره گر خورشيدگرفتگي کامل باشيم.

اگر سطح ماه را نگاه کنيم دو عارضه نمايان را مي بينيم؛ اول قسمت هايي که پر از دهانه هاي برخوردي و نشان از بمباران هاي گذشته است و دوم قسمت هاي تيره تر سطح ماه. در زمان پيدايش ماه (حدود 5/4 ميليارد سال پيش) اين قمر هنوز فعال و داراي هسته يي از مواد مذاب بوده است؛ احتمالاً برخي از برخوردها روي سطح ماه موجب شکافته شدن سطح شده و مواد مذاب را روي سطح آن جاري کرده و بعد از گذشت زمان، آهسته سرد و جامد شده است و قسمت هايي را به وجود آورده که ما آنها را از روي زمين نسبت به ديگر قسمت ها تيره تر مي بينيم. به اين ناحيه ها اصطلاحاً درياهاي ماه مي گويند. نام درياها روي ماه بسيار زيبا است؛ مثلاً درياي آسايش، آرامش و بحران ها نام بعضي از اين ناحيه ها است. نام دهانه هاي برخوردي سطح ماه هم به افتخار دانشمندان و بزرگان نامگذاري شده است، مانند دهانه «عبدالرحمن صوفي»، «ارسطو»، «تيکو براهه» و...

در مورد پيدايش ماه هنوز سوالات زيادي وجود دارد، اما اکنون قوي ترين نظريه مورد قبول به اين ترتيب است که جرمي بزرگ با زمين برخورد کرده و بخشي از زمين را کنده و در فضا و در مدار زمين قرار داده است. بعد تکه هاي کنده شده از زمين با هم برخورد کرده و تشکيل يک مرکز جرم را مي دهند و به اين ترتيب تمام غبار اطراف زمين را جذب کرده و کم کم به صورت يک کره درآمده است. جرم ماه 81 بار کمتر از زمين و اندازه آن يک چهارم زمين است و گرانش روي سطح آن يک ششم زمين است. مي توان گفت ماه تقريباً هيچ جو قابل توجهي ندارد. به دليل عدم جوي خاص، آن قسمت از سطح ماه که به سمت تابش هاي خورشيد قرار دارد، در بيشترين دما تا 120 درجه سانتيگراد گرم مي شود و آن طرف که پشت به خورشيد است، تا منفي 170 درجه سانتيگراد سرد مي شود.

ما روي ماه توانسته ايم مقدار کمي آب به صورت يخ پيدا کنيم. اين يخ ها در درون چاله هايي نزديک به قطب هاي ماه قرار دارد. در اين نقاط نور خورشيد نمي تواند به سطح آب برخورد کند و موجب تبخير آنها شود. در اين نواحي دما همواره پايين است. عقيده بر اين است که اين آب توسط سنگ هاي آسماني داراي آب که حدود دو تا سه ميليارد سال پيش با سطح ماه برخورد کرده است، به ماه انتقال يافته است.