رامين روشندل

يکي از ويژگي هاي موسيقي شرق وجود پارامترهايي است که امکان بداهه پردازي را براي نوازنده يا يک خواننده فراهم مي کند. اين پارامترها عميقاً ريشه در فرهنگ مردم مشرق زمين دارد و شامل عواملي مانند نوع موسيقي، شيوه برخورد با ريتم در آن، گردش ملودي ها و ريتم ها و بسياري از مشخصات ديگري که حتي از فلسفه شرق نشات مي گيرند، است. چيزي که در موسيقي کلاسيک اروپا تا دوره باروک هم وجود داشت ولي کم کم در قرن 19 و اواسط 20 به صورت تنها بخش کوچکي از يک يا چند قسمت از کل يک اثر درآمد و هدف از طرح آن نشان دادن توانايي هاي تکنيکي نوازنده به بيننده بود که البته اين، با فلسفه بداهه پردازي در شرق به کل متفاوت است. با اين وجود در کارهاي آهنگسازان مدرن از نيمه قرن 20 به بعد که بسيار متاثر از فرهنگ و موسيقي شرق بودند، بداهه نوازي گاه به صورت ايده اصلي مطرح مي شود و حتي در پارتيتور اين آثار ممکن است به اختيار آهنگساز، در قسمت هاي زيادي اين آزادي به نوازنده داده شود که نوازنده به بداهه نوازي بپردازد. پارامترهاي ذکر شده به اضافه مقبوليت هنرمند و موسيقي او وقتي در بستري غني يعني جامعه قرار گيرد، در طول ساليان باعث مي شود بداهه نواز يا بداهه خوان از ارزش خاصي در بين مردم برخوردار شود. نگاه به جايگاه هنري کساني چون محمدرضا لطفي و حسين عليزاده در جامعه امروز ايران يا راوي شانکار در هند و نصرت فاتح عليخان در پاکستان گواه اين مدعا است.

بداهه نوازي و بداهه خواني در موسيقي ايران اساساً مبتني بر شناخت کامل نوازنده و خواننده از رديف موسيقي دستگاهي است. بدين ترتيب که هنرمند با در نظر گرفتن طرحي کلي از کاري که در ذهن دارد و با توجه به ملودي ها و گوشه ها و جملات رديف و همچنين توانايي هاي تکنيکي و ظرافت هايي که مختص خود او است، بداهه پردازي مي کند. از نمونه هاي والاي اين بداهه نوازي ها مي توان به ابوالحسن صبا، علي اصغر بهاري، احمد عبادي و ديگران اشاره کرد. عبادي در گفت وگويي با مجله رودکي در دي ماه 1354 (شماره51) درباره نوازندگي خود مي گويد؛ «کار من اصلاً بداهه نوازي است. يعني حالتي را که در لحظه در مغز و روحم دارم در هنگام نواختن منتقل مي کنم. بايد حس نواختن پيش بيايد و اين بستگي به حالتي دارد که هنگام نواختن در نوازنده وجود دارد. من مثل صفحه يا نوار نيستم که هميشه به يک شکل و با يک حالت موسيقي ام را عرضه کنم.» اين مي تواند بهترين تعريف بداهه نوازي از ديد يک نوازنده که تقريبا تمام وقت نوازندگي خود را به اين موضوع اختصاص داده است، باشد. اما اينکه اساساً چه چيز باعث مي شود که هنرمند بخواهد احساس خود را در قالب موسيقي بيان کند نيز مي توان در گفت و گويي توسط مرحوم استاد محمود هاشمي با استاد عبادي دريافت؛ «روزي از استاد عبادي پرسيدم حال يعني چه؟ ايشان فرمودند وقتي که خودت شدي و خودت را پيدا کردي سازت حال دارد، ولي اگر احساس کردي خودت هم با سازت حال نمي کني، مطمئن باش که کسي هم از شنيدن آن حال نمي کند.» (محمود هاشمي سازنده بنام سه تار و شاگرد استاد عبادي است و آلبومي که در اين نوشتار به آن مي پردازيم هم با ساز ايشان ضبط شده است.)

بهداد بابايي نوازنده سه تار پس از آخرين حضور خود روي صحنه تالار وزارت کشور در زمستان 87 با حسين عليزاده و مسعود شعاري در اجراي قطعه ترکمن به همراهي ارکستر سمفونيک ناسيونال اوکراين، به تازگي آلبومي به نام «جوي نقره مهتاب» با تنبک نوازي نويد افقه به بازار داده است. او که سه تار نوازي را در هفت سالگي نزد پرويز مشکاتيان آغاز کرده، تاکنون در فراگيري سه تار از استاداني مثل پيرنياکان، طلوعي و فيروزي نيز بهره برده است.

در ارکستر سازهاي ايراني اغلب از سه تار به دليل صداي کم نسبت به بقيه سازها و رنگ خاص صدايش استفاده نمي کنند. بسيار پيش مي آيد که اکثر نوازندگان سه تار براي نوازندگي در ارکستر ساز خود را تغيير دهند. حتي با کمي دقت در سه تارنوازي هايي که گهگاه در کارهاي ارکسترال شنيده مي شود متوجه مي شويم نوازنده اصلاً ساز تخصصي اش سه تار نبوده؛ با اين وجود رنگ آسماني صداي سه تار باعث شده بسياري از ساز و آوازهايي که به عنوان شاهکارهاي موسيقي ايراني شناخته شده اند، با همين ساز به اجرا درآمده باشند. بهداد بابايي از نوازندگاني است که از ابتدا به عنوان سه تارنواز شناخته و با کار خود در گروه عارف از سال 73 به عنوان سوليست مطرح شد و تاکنون در ساز و آواز آلبوم هاي مختلف با خوانندگاني چون محمدرضا شجريان، ايرج بسطامي، شهرام ناظري و عليرضا نوربخش همکاري داشته است. «جوي نقره مهتاب» اولين آلبوم مستقل اوست که بدون همراهي آواز است. پيش از اين آلبوم بداهه خواني و بداهه نوازي با آواز ايرج بسطامي و سه تار بابايي منتشر شده بود که اولين آلبوم او به همراه آواز بود. او در مورد جايگاه بداهه نوازي در موسيقي ايران مي گويد؛ «رفيع ترين، برجسته ترين و نقطه اوج موسيقي ما رسيدن به جايگاه واقعي بداهه نوازي است. بداهه نوازي به معناي خلق در لحظه، مرتبتي است که زحمت، ممارست، مرارت، نبوغ و استعداد و تيزهوشي بالايي را مي طلبد. تنها تمرين و ممارست براي رسيدن به اين جايگاه کافي نيست، بلکه بايد تمامي اين عوامل دست به دست يکديگر بدهند تا استادي در موسيقي ما بر کرسي بداهه نوازي بنشيند و استاداني هم که به اين جايگاه مي رسند از استادان خاص ما محسوب مي شوند که جايگاهي رفيع و نام هايي ماندگار در کارنامه موسيقايي اين کشور دارند. هنر يعني اتفاق و بداهه نوازي اتفاق در لحظه است. زيباترين و دل انگيزترين فرم موسيقي ما، فرم هايي از موسيقي است که استادان بداهه نواز در لحظه آنها را اجرا کرده اند.»1

عنوان آلبوم «جوي نقره مهتاب» از يکي از شبانه هاي احمد شاملو گرفته شده و گزينش اين نام به اعتقاد بابايي از آن جهت است که اين عبارت علاوه بر خيال انگيز بودنش، تاکيدي است بر جايگاه ويژه انديشه در نگاه اين شاعر. زمان ضبط تا انتشار اين آلبوم از زمستان 86 تا زمستان 87 يعني يک سال طول کشيده است.

اين اثر تماماً در «آواز ابوعطا» به گردش مي پردازد. در بين قسمت هاي آوازي پنج قطعه با همراهي تنبک اجرا مي کند. آلبوم با ريزي ممتد که بعد از سه دفعه تکرار به نتيجه مي رسد، از نت تونيک شور آغاز مي شود و در نهايت به ابوعطا فرود مي آيد. سپس با پيش درآمدي زيبا از پرويز مشکاتيان گويي کار، با صورت جدي تري ادامه پيدا مي کند. پيش درآمد، فضا را کاملاً براي شروع يک ابوعطاي بااحساس آماده مي کند. در اين قطعه مي توان به کنتراست هايي که بابايي بين سيم بم و سيم اول برقرار کرده، اشاره کرد به خصوص در پايان قطعه. بعد از پيش درآمد، او ابوعطا را با گوشه هاي درآمد، دشتي و جامه دران ادامه مي دهد. اگرچه مشابهت ملودي ها در رديف هاي سازي و آوازي، گاه تشخيص آنها از همديگر را کمي مشکل مي کند اما به نظر مي رسد گوشه رامکلي اجرا شده توسط بابايي اقتباسي است سازي، از رامکلي اجرا شده توسط استاد دوامي در رديف آوازي ايشان؛ به لطف و خïلق توان کرد صيد اهل نظر/ به دام و دانه نگيرند مرغ دانا را؛ نکته يي که در آوازهاي اجرا شده کمي شايد به گوش تکراري و گاه خسته کننده برسد، استفاده بسيار از يک نوع پنجه کاري باشد. کندن هاي دوتايي و سه تايي که گاه به سيم دست باز وصل مي شود، تکنيکي است که در طول تمامي آوازها و بعضاً در قسمت هايي از قطعات ريتميک به دفعات شنيده مي شود. سوالي که ممکن است پس از شنيدن آواز هاي اجرا شده از درآمد به بعد در ذهن شنونده حرفه يي پديد آيد اين است که اجراي دقيق گوشه هاي رديف را تا چه حد مي توان «بداهه نوازي» دانست؟ به بيان ديگر مرز بين رديف نوازي به شيوه شخصي که با تزئينات فراوان همراه شده، و بداهه نوازي که هم در آن رديف شنيده مي شود و هم دقيقاً رديف نيست، کجاست؟

پس از گوشه سîيîخي بابايي گوشه حجاز يعني اوج ابوعطا را با چهارمضرابي در قالبي کلاسيک شروع مي کند. شنيدن پاساژهاي سريع بالارونده، ريزهاي با تراکم زياد (کوتاهي فاصله بين راست و چپ در زمان کم)، کندن سيم طوري که صدا سيم گونه باشد و به کار بردن افکتي مانند گذاشتن دست راست روي خرک، از جمله تکنيک هايي است که شيوه سه تار نوازي بابايي را بهتر مشخص مي کند. خود او در مورد سرعت در نوازندگي اش مي گويد؛ «سرعت، عامل تاثيرگذاري است اما اين سرعت جزيي از سرشت و رفتار نوازندگي من است. چنان که اين مساله در سخن گفتن بنده نيز مشهود است. همواره سعي کرده ام اين خصيصه ذاتي را به خدمت احساس، اصالت و زيبايي درآورم.»

ريز را در نوازندگي بابايي مي توان به سه گونه تقسيم کرد؛ اول ريزي که مشابه نقش آرشه کشيده روي يک نت را ايفا مي کند؛ ظاهراً بابايي اين نوع را به دو نوع ديگر ترجيح مي دهد، دوم ريزي که به سبک قدما است يعني راست و چپ در آن سرعت و تراکم زيادي ندارد و مضراب عميق تر با سيم درگير مي شود و سوم تک ريزهايي است که تک در آن معمولاً روي سيم بم يا سيم سوم(هنگام) و جزء جمله ملودي است؛ و ريز روي سيم اول يا دوم نواخته مي شود.

در قطعه «سيل اندوه» با در نظر گرفتن اين که کنتراست هاي زيباي بين مضراب ها فضاي جديدي را ايجاد کرده است و همچنين در جنب و جوش بودن قطعه از لحاظ ريتميک و ملوديک، اگر به واسطه نام قطعه نبود چه بسا شنونده به دنبال اندوهي نمي گشت. در اين قطعه و همچنين قطعه «تا مهتاب» نبايد نقش موثر تنبک افقه را ناديده گرفت، به خصوص که تکنيک هاي استفاده شده توسط او تاکنون بيشتر در تکنوازي تنبک شنيده شده بود.

پي نوشت؛--------------------------

1- مصاحبه روزنامه همشهري با بهداد بابايي (سه شنبه 17 آبان 1384)