گروه فرهنگي؛ دفتر مجله بخارا با همه جغدهايش پنجشنبه يي که گذشت ميزبان گلي ترقي نويسنده معاصر ايران بود. او که به تازگي از فرانسه محل زندگي اش براي مدت کوتاهي به ايران آمده، به کوشش علي دهباشي سردبير مجله بخارا ميان جمع کوچکي از اهالي ادب و علاقه مندان بود و از هر دري سخن گفت.

از دليل بازگشتش به ايران تا خاطره هايش از سهراب سپهري و فروغ فرخزاد؛ «ديگر تصميم گرفتم بعد از 28 سال به ايران بازگردم. به خاطر بچه هايم آنجا بودم. آنها بزرگ شدند. در همين حال بود که قصه يي به اسم «بازگشت» به ذهنم رسيد؛ درباره زني تنها که رفته خارج و قصد بازگشت دارد.»

سرفصل اين قصه در پاريس مي گذرد. در ميانه اين قصه اتفاقي براي يکي از دوستان گلي ترقي مي افتد که تمام نقشه هاي او را به هم مي ريزد و قصه جديدي مي نويسد. «نام اين قصه را «اتفاق» گذاشته ام. همه چيز بر پايه علت و معلول پيش مي رود، هميشه غافل از اينکه يکهو اتفاقي مي افتد که معادله ها را به هم مي زند.» گلي ترقي قصد نوشتن رماني ديگر به اسم «آقاي الف» را هم داشت؛ «اين داستان را گذاشتم براي زماني ديگر؛ روز مبادا.»

ادبيات امروز فرانسه موضوع ديگر حرف هاي گلي ترقي است؛ «ادبيات جديد فرانسه را اصلاً دوست ندارم. زبانش شل و ادبياتش لوس است. سينمايش هم همين طور. فرانسه البته فيلسوف بزرگ دارد مثل فوکو و دريدا اما داستان نويس ندارد.» يکي از ميان جمع سوالي درباره علاقه نداشتن گلي خانم به ادبيات سوررئال مي پرسد و او اين طور پاسخ مي دهد؛ «سوررئاليسم به معناي سوررئاليسم خيلي شديد و اتفاق هاي خيلي عجيب و غريب را نمي پسندم. همان طور که رئاليسم مطلق مثل عکاسي در ادبيات برايم ناکامل است.»

ترقي همواره دوست داشته قصه هايي که مي خواند يا مي نويسد حس شاعرانگي هم داشته باشد؛ «هر قصه يي که مي نويسم يا مي خوانم بايد حسي شاعرانه داشته باشد. هميشه در قصه هايم سعي کرده ام زباني بيافرينم با حسي آميخته از شعر و قصه. اگر همه اش شعر باشد سنگين مي نمايد، پس کوشيدم با استفاده از کلمه يي عاميانه و خيلي معمولي اين سنگيني را بشکنم.»

اما بخوانيد نظر گلي ترقي را درباره ادبيات پست مدرن؛ «شخصاً هنوز نمي دانم ادبيات پست مدرن يعني چه اما مي دانم بازي هاي زماني و مکاني فهم را دشوار مي کند. آخر چه لزومي دارد مخاطب را اذيت کنيم؟ ساده بنويسيم که درکش هم ساده باشد.»

گلي ترقي و فروغ فرخزاد

آغاز قصه نويسي گلي ترقي با فروغ فرخزاد بوده است. در واقع فروغ بوده که جرات نوشتن داده به او. روايت ترقي از اين داستان اين گونه است؛ «آن موقع طيف روشنفکر و شاعر در يکي از کافه هاي شمال تهران گردهم مي آمدند. روزي من و مادربزرگم در خانه تنها بوديم. من غرق در تنهايي و پيري مادربزرگم بودم و به آينده خودم مي انديشيدم که ممکن است مثل او شود. همان روز در کافه فروغ را ديدم و ماجرا را برايش تعريف کردم. فروغ با شنيدن اين ماجرا اصرار کرد بنويسم. مي گفت همين ماجرا را بنويسم. تشويق او بود که وادارم کرد ماجرا را بنويسم که تبديل به نخستين نوشته و قصه کوتاه من شد.»

ترقي البته درباره شخصيت فروغ هم سخن گفت؛ «فروغ فرخزاد سواد خيلي بالايي نداشت. تغيير و تحول او از آîشنايي اش با ابراهيم گلستان آغاز شد. شعرهاي آخر فروغ - «تولدي ديگر» و «ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد» - از دنيايي ديگرند. فروغ مثل هندي ها که خالي ميان دو چشم خود دارند چشم سوم داشت. وقتي از ميان ما رفت با خود گفتم ديگر براي چه کسي بايد داستان بنويسم.»

گلي ترقي و آشپزي و فلسفه

«ديگر نمي توانم با دست بنويسم. مدت هاست تايپ مي کنم. البته آشپزي را هم خيلي دوست دارم.» گلي خانم ترقي با گفتن اين جمله خاطره يي آميخته از هايدگر و آشپزي را تعريف کرد؛ «استادي داشتم در دانشگاه که کتابي از هايدگر را به من قرض داد. در خانه داشتم مي خواندمش و در عين حال سيب زميني هم سرخ مي کردم. کتاب به يکباره افتاد توي ماهي تابه و رنگ روغن گرفت.» استاد دانشگاه گلي ترقي از اينکه کتاب هايدگرش رنگي شده بود، عصباني شده و رو به دانشجويش گفته؛ «آشپزي و فلسفه با هم جور درنمي آيند.» اما ترقي عقيده دارد؛ «براي من خواندن و نوشتن با آشپزي عجين است. در بيشتر کتاب هايم هم به اين موضوع اشاره کرده ام.»

سيمين بهبهاني



استاد بسياري از شاعران و نويسندگان نسل ما - در دهه 30 خورشيدي - بود. کتاب «مکتب هاي ادبي» او (چاپ اول، 1334) نخستين راهنماي من براي برگزيدن راه «تعهد» در شعر (البته نه به معناي فرسوده باسمه يي اش) شد؛ با رئاليسم آغاز کردم. فراموش نمي کنم محبت هايش را، تشويق هايش را و پشتيباني هايش را. فراموش نمي کنم شبي را که با او در انجمن فرهنگي ايران و امريکا (1338) گرد ميزي نشسته بوديم. شاملو، اخوان، نادرپور، فروغ، آتشي، بيژن مفيد، فتح الله مجتبايي و شمار ديگري نيز حضور داشتند. همدلي و حمايتش از من - که در آن روزگار جوان و سخت شکننده بودم - اعتماد به نفسم بخشيد. رضا سيدحسيني با ترجمه هاي ارزشمند خود بهترين آموزگار و شايسته ترين راهنماي جوانان طي چند دهه اخير بود. «اندرزها به يک نويسنده جوان» نوشته آندره ژيد، هنوز هم اثري ارزشمند است. «رساله لونگينوس در باب شکوه سخن» (1379) ترجمه يي است کم نظير، پاک و پالوده و آموزنده راه و روشي مغتنم در اسلوب نگارش. زنده ياد استاد سيدحسيني، در همه ساليان عمر، «مکتب هاي ادبي» را وانگذاشت و به تکميل آن کمر بست. مهم ترين کوشش او سرپرستي «فرهنگ آثار» (1383-1378) بود که سالياني دراز از عمر وي وقف آن شد.

---

ياد باد شبي را که با «رضا براهني» و پسر استاد و همسرش «احترام» («اتي») در محضر او بوديم. محضرش هميشه مکتب بود (مکتبي ادبي) که با دست پر از آن بيرون مي آمديم. بعد از آنکه براهني ترک ايران گفت، چند بار ديگر «سيد» را ديدم.

مرگ بابک، اما، کمر او را شکسته بود. در پي مصيبت، هر کجا که ديدمش، عصا در دست و عينک بر چشم داشت و با پشت دوتا گام برمي داشت. بابک جوان بود و تازه داماد و فرهيخته و فاضل. از آن پس ديگر هيچ گاه نه او و نه «اتي» نازنينم را با چهره شاد نديديم.

---

چه مي توانم بنويسم در خاموشي کسي که او را استاد خودم مي دانم. «گريه بر هر درد بي درمان دواست» بگذار بريزد اشکي که نمي دانم چرا و از کجاي ضميرم مايه مي گيرد. و اين تنها تظاهري است در هنگامه ناچاري و درماندگي ام.

يادش جاودان باد،

بهاء الدين خرمشاهي



احتمالاً وقتي مخاطب فرهيخته اين دست نوشته را مي خواند، با خود فکر خواهد کرد که چه نيازي است به معرفي مردي که همه مترجمان از روي دست او هنر برگردان و ترجمه آموخته اند. چه مي شود کرد. بايد از نو بگوييم که او کيست و چرا زندگي کرد و چه شد که رفت؟، قصد زنجموره و آه و ناله و فغان در سوگ دوست و استادم مرحوم رضا سيدحسيني ندارم چراکه بر اين باور خود مصرانه تاکيد کرده و مي کنم؛ «شأن رضا سيدحسيني از سوگ، يا حتي اطلاق نسبت هايي چون استاد و بزرگ و حتي مرحوم بالاتر است. به قدر آسمان.» پس بايد اين گونه آغاز کرد. ياد کرد «و به سوگ - نوشت» براي مردي که نرفته و بين ماست، هنوز. روانشاد استاد رضا سيدحسيني يکي از برجسته ترين اديبان، ادب پژوهان، مترجمان و مرجع نگاران روزگار ما بود. تحقيقاً هيچ اهل ادبي نيست که مکتب هاي ادبي ايشان را که بيش از 15 بار منتشر شده نخوانده باشد، و هنوز پس از قريب به 50 سال هيچ کتاب مشابهي که جانشين آن شود يا بهتر از آن باشد نداريم؛ به ويژه آنکه چند بار اين کتاب روزآمد شده است. مرجع نگاري مهم ديگر ايشان، که در يک دهه و نيم پاياني عمر پربار و برکت اش به آن دست يافت - چنان که همه اهل کتاب مي دانند - فرهنگ آثار است که در شش جلد بلندبالا، از سوي انتشارات سروش منتشر شده است. اصل اين کتاب فرانسوي است و همکاران نزديک و پرکار او در اين کار بزرگاني چون ابوالحسن نجفي، احمد سميعي گيلاني و اسماعيل سعادت بوده اند همراه با جمعي بيشتر از 50 نفر از مترجمان برجسته. او طرحي ريخته بود که کتاب هاي ايراني - اسلامي در شش جلد جداگانه معرفي شود. اين طرح زير نظر آقاي سميعي پيش مي رود و جلد اول آن هم منتشر شده است. وسعت و دامنه تحقيق مرحوم سيدحسيني به واقع به مديريت پروژه هايي از اين دست خلاصه نمي شود بلکه زمينه هاي پژوهشي گوناگوني داشت. ترجمه هاي او اندک شمار و هر يک برجسته اند مانند طاعون آلبر کامو يا «اميد» يا «ضدخاطرات» آندره مالرو. او حتي گاهي از ترکي استانبولي هم ترجمه کرده است اما اغلب برگردان هاي او از فرانسه است. دقت و صحت ترجمه هايش و نثر فارسي پيراسته آنها براي ما که نسل ادبي بعد از او هستيم سرمشق بود. چنان که پيشترها نيز گفته ام نسل ما از روي دست آنها مي نوشت و ترجمه مي آموخت. حال بگذريم که نسل ادبي بعد از ما هم از او و آثارش مي بايد بياموزد و مي آموزد.

که اين طور...

رضا سيدحسيني هم رفت. رفت و راحت شد. وقتي پسر جوان و تحصيلکرده اش، در چند سال پيش، در کشور فرانسه جوانمرگ شد، پشت سيد شکست. خميده تر شد. کمتر مي خنديد. نگاه بي تاب و منتظري داشت که از فرط انتظار، بر در و ديوار و هرچه هست، و هرچه بايد باشد خيره مانده بود، مبهوت و مات. او را سيد خطاب مي کرديم. عاشق فرهنگ بود؛ عاشق دانستن، دلبسته کتاب؛ اين ذاتً چوب خورده و دردکشيده و زندانيً ابد، که هيچ گاه آبً خوش از گلويش پايين نرفت يا بازيچه هوس هاي نادانکان عرقه و فربه ايام که بر الاغ توانستن- گيرم ندانستن- سوار بودند و او را به شکل خود مي کردند و هرگز مثل او نشدند. يا در حبس مجرد بود به جرم تمرد، و روز و شب غذايش خاک بود که در انبار ايام، بي وقفه مي خورد. باري ... داشتم مي گفتم سيد هم رفت. سال ها پيش، پيش از انقلاب، خود را از مخابرات باز نشاند و به فرهنگ پرداخت. سيد مهندس - گويا- مخابرات بود. حالا ديگر فکر و ذکر خود را گذاشت براي کتاب و فرهنگ و دانستن، در ساحتي به وسعت جغرافياي ايران، که بي تعارف جغرافياي فکر و شعور و عقلانيت است. نگران و بي تابً کار جهان و بازي ايام بود؛ اين، سال هاي اوج شکفتن استعدادش بود. پيش از آن گاه مقاله يي، ترجمه يي، رماني از فرانسه و هميشه کاري به قاعده و بهنجار از او منتشر مي شد.

در همين ايام بود به گمانم که مکتب هاي ادبي را نوشت و از جمله دبيرستاني هاي هواخواهً دانستنً آن زمان را مثل ساير محافل فرهنگي، با اين مکاتب آشنا ساخت و اين کتاب را بعدها تکميل و تغذيه کرد که نامش بر بالا و بر بلنداي اين صنف از کتاب هنوز که هست، مي درخشد.

سيد، يک بار هم از تخصص فني خود- آن طور که به من مي گفت- در کار برق و سيمً اتصالً صدا، با ميل و رغبت استفاده کرد و آن، وقتي بود در سال 1370 و سالروز درگذشت شادروان مهدي اخوان ثالثً شاعر، در باغي از باغ هاي دزاشيب، و من مشغول اين کار و اعلام برنامه و خواندن متني، که صداي بلندگوها قطع شد و جمعيت هاج و واج و منتظر ماندند. جمعيتي عجيب فراوان و بي قرار- و من دستپاچه و بي دست و پا در اين راه و رفتار، چشمم به سيد افتاد که نزديکم ايستاده بود. سيد دستم به دامنت.

- نگران نباش و آستين ها را بالا زد و نيم ساعتي نگذشت که صدا برقرار شد و هر دو بي تعارف به هم لبخند زديم و او گفت؛ بالاخره يک بار از تحصيلاتم، به گونه يي که خواستم، استفاده کردم.

-درست است سيد، درست مي گويي، حالت چطور است،؟

- حالا خوب.

سيد بعد از انقلاب و بازنشستگي، کم کم به سروش رفت و به سرپرستي فرهنگ آثار پرداخت. که اميدوارم تاکنون تمام شده باشد. خبر ندارم. همان طور که گفتم، سيد پس از پسرش، مات و مبهوت به بازي زمانه و اين وقاحت بي مرز سرنوشت نگاه مي کرد و کمتر حرف مي زد.

سيد ديروز بود که خاموش شد و فرمان يافت. چه ساد ه مي روند اين گوهران زلال و شسته و شفافً فکر و شعور و فرهنگ، اين روزها و صداي سعيد طايي که از اعماق قرون مي گويد؛ «غم مخور اي دوست کاين جهان بنماند»، چندان آرامم نمي کند.

? تلويزيون 45 ميلياردي مشايي؛ اسفنديار رحيم مشايي تلويزيون راه اندازي مي کند. به گزارش «آينده» به زودي شبکه ماهواره يي گردشگري در دوبي افتتاح و راه اندازي خواهد شد. اين شبکه تلويزيوني توسط سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و با هدف ترغيب گردشگران اروپايي براي سفر به ايران راه اندازي خواهد شد. براي اين تلويزيون 45 ميليارد تومان هزينه مي شود.

? محاکمه در لندن و امريکا؛ روزنامه گاردين چاپ لندن در شماره چهارشنبه 9 ارديبهشت (29 آوريل) نوشته است سه بازرگان مقيم بريتانيا به تلاش براي صدور غيرقانوني کالاي نظامي به ايران متهم شده و اکنون در لندن تحت محاکمه قرار گرفته اند. به نوشته گاردين اين افراد مي خواستند کپسول هاي اکسيژن مايع به ايران ارسال کنند.

?کارت پستال براي شيوخ اماراتي؛ همزمان با روز ملي خليج فارس، گروهي از ايرانيان باذوق مقيم امارات متحده عربي، براي سران و شيوخ اين امارت 50 ساله، کارت پستال ها، کاريکاتورها، نقشه ها و تمبرهاي خليج فارس را فرستاده اند.

دارا و سارا، باربي مي شوند؛ مدير مرکز سرگرمي هاي سازنده کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان از ساخت و عرضه نسل جديد عروسک هاي «دارا و سارا» در سال جاري با ابعاد و حجم کوچک تر خبر داد. به گزارش ايرنا نسل جديد اين عروسک ها در قالب جديد، با ابعاد کوچک تر و با ظرافت بيشتر چهره، به زودي روانه بازار خواهد شد.

مسافربري تبليغاتي؛ «قلم نيوز» به نقل از يکي از شهروندان طرفدار ميرحسين پيشنهاد کرد؛ دوستداران مهندس موسوي که خودروي شخصي دارند، در مسير روزانه شهروندان را به مقصد رسانده و با بحث پيرامون انتخابات و معرفي کانديداي مطلوب خود عرصه عمومي را با موضوعات انتخابات آشناتر سازند.

? کاش ما هم رکسانا بوديم؛ ارگان مطبوعاتي انصار حزب الله آرزو کرد «رکسانا» باشد.

نشريه يالثارات در واکنش به نامه دفتر محمود احمدي نژاد درباره وضعيت رکسانا صابري با اشاره به وضعيت نصرالله تاجيک سفير سابق ايران در اردن اين سوال را مطرح کرد و نوشت؛ «آيا دفتر رئيس جمهور حاضر است براي ساير متهمان ايراني هم از همان نامه هايي که براي رکسانا نوشت، بنويسد.»

? بلوکه شدن حساب دانشگاه آزاد؛ حساب هاي مالي دانشگاه آزاد اسلامي به دليل پرداخت نکردن ماليات مسدود شد.