عباس عبدي
اولين باري که واژه تغيير را به عنوان يک ايده انتخاباتي شنيدم، نپسنديدم و ابراز کردم که از کاربرد اين عنوان در انتخابات ايران بايد پرهيز کرد. مخالفت من از اين رو بود که کاربرد تغيير که در اصل شعار انتخاباتي اوباما بوده، مشکل آفرين است، زيرا مثل همه اصطلاحات و کلمات ديگري است که از جوامع ديگر الگوبرداري مي کنيم و به ايران مي آوريم، اما در عين حال آن اصطلاح را از مضمون واقعي خود خالي مي کنيم و در نهايت هم ممکن است آن را به مفهومي ضدخود بدل کنيم، لذا بهتر مي دانستم که از کاربرد آن پرهيز کرد و در صورت امکان کلمه يا اصطلاحي را مطرح کنيم که فاقد هر پيشينه مفهومي اينچنيني باشد. امروز هم معتقدم اين بلا کم و بيش بر سر اين اصطلاح آمده است، به اين صورت که برخي افراد بدون آنکه متوجه تبعات و نتايج کاربرد اين کلمه باشند، صرفاً مي خواهند از پتانسيل سياسي آن استفاده انتخاباتي کنند، بدون آنکه به مقدمات تمسک به چنين شعاري ملتزم باشند.
آنچه در امريکا رخ داد تا حدود زيادي روشن است، حداقل سياست هاي خارجي آن شعار بيش از موارد ديگر براي ما ملموس است. سياست در برابر ايران، عراق، افغانستان و حتي خاورميانه اصلاح برخورد با حقوق مردم و متهمان، معرف نوعي راهبرد جديد است و از همه مهم تر نفس انتخاب فردي سياهپوست در جامعه يي که هنوز هم تبعيض نژادي در عمل ولو به مقدار رقيق وجود دارد، نشان دهنده خواست مردم براي ايجاد تغيير و تحول است.
اما در ايران اگر کوشش خود را فقط معطوف به جابه جايي رئيس دولت کنيم تغيير چه مفهومي خواهد داشت؟ جابه جا شدن نامزدهاي بالقوه کنوني با رئيس دولت فعلي را چگونه مي توان با جانشين شدن يک سياهپوست به جاي يک سفيد جمهوريخواه مقايسه کرد؟ نامزدهايي که با گذشت زمان از سوراخ هاي ريزتر سرند شوراي نگهبان بايد عبور کنند.
با آمدن يکي از افراد جديد در مسند رياست جمهوري ايران و بدون هيچ تحول ديگر، در سياست خارجي چه تغيير روشني را شاهد خواهيم بود، جز اينکه فعاليت هاي ماجراجويانه خارجي کم شود، اما روابط ايران با ساير دول و موضوعات کماکان بر مدار تنش دور بزند. در سياست داخلي هم مجدداً شاهد شکاف قدرت و مسووليت و تعارض ميان قواي کشوري خواهيم شد و بروز چالش هاي غيرسازنده، نتيجه طبيعي اين وضع خواهد بود.
بنابراين براي سر دادن شعار تغيير ابتدا بايد بدانيم چه چيزي را به چه مقدار مي خواهيم تغيير دهيم، سپس پاسخ دهيم که آيا اين تغيير به طور اصولي پايدار و غيرقابل بازگشت خواهد بود يا خير؟ يا ممکن است چندي بعد با شدت بيشتري اوضاع به حال فعلي برگردد؟ و بالاخره اينکه چه تمهيداتي براي تحقق اين شعار انتخاب شده است و آيا اين تمهيدات کافي خواهد بود يا خير؟
هر تغيير پايدار و قابل قبولي در ايران لزوماً بايد از خلال تغيير در موازنه قواي موجود صورت گيرد. اگر در ايالات متحده تغيير در آرا، نشانه تغيير در توازن قواي اجتماعي است، اما در ايران راي فاقد چنين نشانه يي است، حداکثر مي تواند نشانه تمايل مردم به تغيير در موازنه قوا باشد. از اين رو شعار تغيير وقتي واقعي و موثر خواهد بود که برنامه يي را براي تغيير توازن قوا پس از پيروزي در انتخابات ارائه داد، در غير اين صورت پس از پيروزي و حتي بروز تمايل به تغيير و در غياب برنامه يي براي تغيير توازن قوا، اوضاع نه تنها به وضعيت فعلي بازخواهد گشت، بلکه وضعيت فعلي براي مردم عادي به صورت نوستالژي در خواهد آمد و در آينده نه چندان دور با شدت و حدت بيشتري ظهور خواهد کرد.
در اين يادداشت توجه همه علاقه مندان به سرنوشت کشور را به اين نکته مهم جلب مي کنم که تغيير دادن رئيس دولت از خلال راي گيري وقتي مفيد و موثر است که از يک سو از خلال يک حرکت فراگير و يک خواست اجتماعي صورت گيرد و از سوي ديگر برنامه يي جدي براي تغيير در توازن قوا پس از انتخابات وجود داشته باشد. به دليل اهميت مساله تکرار مي کنم که در غير اين صورت شرايط کنوني تبديل به نوستالژي تاريخي خواهد شد. همان طور که شرايط 25 سال قبل هم براي عده يي از امروزي ها تبديل به نوستالژي شده است،
ممکن است پرسيده شود تغيير در موازنه قوا چگونه محقق مي شود؟ در اينجا فقط به سه مسير براي رسيدن به اين پديده اشاره مي کنم. افزايش قدرت مردم در برابر دولت و متوازن شدن اين قدرت در شرايط کنوني حداقل بايد سه مسير را به طور موازي طي کند.
مسير اول وحدت و انسجام کليه نيروهاي اصلاح طلب و خواهان تغيير و پرهيز از نفي و در مقابل پذيرش اصل رقابت همراه با احترام متقابل به يکديگر است. ادامه اين مسير بايد با تقويت و تشکيلات دادن به اين نيروها در ذيل نهادهاي مدني و گروه هاي اجتماعي همراه باشد. در مسير ديگر خارج کردن درآمدهاي نفتي از بودجه دولت و انتقال آن به جامعه است و بالاخره مسير سوم هم تقويت عوامل قدرت مردم از جمله آزادي رسانه ها و اينترنت مي تواند به عنوان مسيرهايي براي تغيير تلقي شود. در غياب اين مسيرها هر شعاري براي تغيير فقط تخريب معناي تغيير است و تغيير هم به همان بلايي دچار مي شود که ساير مفاهيم وارداتي از غرب چون آزادي شد.
در شرايطي که مدت زمان کمي به زمان انتخابات رياست جمهوري باقي مانده ، لازم است دست اندرکاران امر، برنامه ريزي صحيحي براي ايجاد شور و نشاط انتخاباتي در کشور انجام دهند. نگراني عميقي که در شرايط فعلي وجود دارد آن است که فضاي انتخاباتي به نحو محسوس و شبهه ناکي راکد و بي رمق است. اين در حالي است که دستگاه ها و رسانه هاي رسمي وظيفه دارند در هنگامه انتخابات نسبت به ايجاد نشاط انتخاباتي اقدام کنند اما تا به حال چنين اتفاقي نيفتاده است. متاسفانه در کشور ما جرياناتي وجود دارند که خواستار مشارکت حداقلي براي تضمين موفقيت شان بوده و فضاي سرد کنوني اين شائبه را ايجاد مي کند که چنين جرياناتي در کشور فضاي غالب را پيدا کنند. انتخابات رياست جمهوري دهم با توجه به مشکلات عميق و گسترده يي که در طول چند سال گذشته در ابعاد سياسي، اجتماعي، فرهنگي و مديريتي بر کشور عارض شده نيازمند فضاي بانشاط انتخاباتي و حضور گسترده و حداکثري آحاد شهروندان براي تعيين سرنوشت است و هرگونه تعلل دستگاه هاي تبليغاتي و رسانه يي به ويژه دستگاه هاي رسمي و صدا و سيما گناهي نابخشودني خواهد بود. در اين شرايط وظيفه کساني که در ستادهاي انتخاباتي به ويژه ستاد ميرحسين فعال هستند اين است که در درجه اول به ايجاد فضاي بانشاط انتخاباتي کمک کنند تا خلاء به وجود آمده جبران شود. وظيفه دوم اصلاح طلبان و طرفداران ميرحسين موسوي اين است که با توجه به فقدان رسانه و محدوديت هاي شديدي که در اين زمينه وجود دارد از طريق ارتباط چهره به چهره با آحاد شهروندان به تبيين شرايط کشور و مشکلات گسترده يي که عارض کشور شده بپردازند و مردم را نسبت به اين امر ملي حساس کنند. با توجه به مدت زمان کوتاه باقيمانده، همه نيروهاي اصلاح طلب بايد بسيج شوند و براي تغيير وضع موجود اقدام کنند. براي اين منظور حاميان ميرحسين موسوي بايد برنامه هاي سازنده و مفيدي را که براي اداره کشور طراحي شده، براي مردم توضيح داده و شهروندان را براي حضور و انتخاب آگاهانه در انتخابات آماده کنند. نکته ديگري که بسيار مهم و ضروري به نظر مي رسد بحث تشکيل کميته صيانت از آرا است. ستادهاي انتخاباتي بايد هرچه سريع تر نسبت به تشکيل کميته هاي صيانت از آرا و فعال ساختن نمايندگان نامزد انتخاباتي براي حضور در هيات هاي اجرايي و شعب اخذ راي اقدام جدي و موثري به عمل آورند. همچنين اصلاح طلبان بايد مستمراً مردم را نسبت به تبليغ هاي گسترده رسانه يي و غيررسانه يي که به نفع جناح حاکم جريان دارد آگاه کنند. در همين حال فوري ترين اقدامي که پس از پيروزي در انتخابات بايد انجام شود بازگرداندن کارآمدي نظام کارشناسي و استفاده از مديران ارزشمند، توانا و باتجربه براي اداره کشور است. ميرحسين موسوي در صورت پيروزي در انتخابات بايد بلافاصله يک گام دوسويه به سمت حل تدريجي مشکلات کمرشکني که مردم در زندگي و معيشت روزمره خود با آن مواجه هستند، بردارد. لازم است دولت ميرحسين موسوي در همان آغاز کار اقدام به برقراري مناسبات احترام برانگيز با عموم مردم کرده و رعايت حقوق شهروندان و بازگشت احترام و تکريم نخبگان، فرهيختگان، هنرمندان و دانشگاهيان مورد توجه قرار گيرد تا از اين طريق اعتماد عمومي در جامعه بازسازي شود. علاوه بر اولويت هاي فوق، در راستاي بازتوليد کارآمدي نظام مديريت کشور بايد به سرعت نهادهاي کارشناسي، تصميم ساز و تصميم گيري که در سال هاي اخير با انحلال و فروپاشي مواجه شدند مجدداً استقرار يافته و فرآيند اداره کشور را ياري کنند. 
با آنکه در برخي گمانه زني ها در محافل سياسي و رسانه يي گفته مي شود زمان کوتاهي تا انتخابات باقي مانده، معتقدم هنوز هم در مدت باقي مانده فرصت براي ارائه برنامه نامزدهاي اصلاح طلب وجود دارد. تا انتخابات مدت قابل ملاحظه يي باقي مانده است.
جريان اصولگرا اکنون بيش از آنکه درگير بحران اجماع و وحدت باشد، به فکر چاره براي سرگرداني چهره هايي است که در آمدن يا نيامدن به عرصه انتخابات دچار ترديد هستند. در اين رهگذر اما نقطه مطلوب براي اين جريان منصرف کردن چهره هايي است که نام شان به عنوان نامزد مطرح شده اما هنوز امکان اعلام کانديداتوري را پيدا نکرده اند. از جمله اين چهره ها هم محسن رضايي است که اگر در آغاز با طرح دولت ائتلافي وارد عرصه شد اما بالاخره معلوم شد در دل اين طرح و ايده هم باز کانديداتوري وي نهفته بوده است. هرچند نه کانديداتوري او هنوز به تاييد رسمي رسيده و نه طرح وي مورد توجه جريان اصولگرا قرار گرفته است. به همين دليل هم ستاد دولت ائتلافي، در تازه ترين بيانيه خود علاوه بر آنکه از انحلال اين ستاد خبر داد به اين نکته هم اشاره کرد که رضايي هنوز تصميم قطعي خود را براي کانديداتوري اعلام نکرده است.دليل اين همه اخبار ضد و نقيض در جريان اصولگرا پيرامون کانديداها و اعلام آمادگي آنها براي حضور در عرصه رقابت روشن است. اصولگرايان همچنان بر سر مساله عبور يا عدم عبور از احمدي نژاد به دليل حفظ پاره يي از ملاحظات ترديد دارند و همين ترديد هم مانع از آن شده است که چهره هاي ديگر به غير از احمدي نژاد بخواهند اعلام کانديداتوري کنند. در حقيقت تا به امروز همه طرح هاي انتخاباتي از جمله دولت ائتلافي يا طرح هايي که برخي نمايندگان چون مطهري آن را اعلام کرده اند به دليل اينکه فردي غير از احمدي نژاد را در راس قرار داده اند نتوانسته اند مورد توجه قرار گيرند. علت هم نه در اجماع حول احمدي نژاد بلکه رعايت برخي ملاحظات است. اين مساله زماني پررنگ مي شود که منتقدان دولت به سبب آنکه به صداي مخالف تبديل نشوند يا از اعلام موضع خودداري کرده و سکوت مي کنند يا آنکه به رغم انتقادات از احمدي نژاد حمايت مي کنند.به عبارت ديگر بزرگان اصولگرا براي حفظ قوه مجريه و نسپردن آن به رقيب راه نجات را در تداوم دولت نهم مي دانند . آنها بر اين گمانند که خالي کردن پشت احمدي نژادي که از سوي اصولگرايان به عنوان نماد گفتمان انقلاب و امام ترجمه شده و مواضع وي در سياست خارجي بارها به حماسه و زنده کردن مباني ايدئولوژيک نظام مترادف شده، برخلاف شعارها و تبليغاتي است که در طول اين چهار سال در مورد احمدي نژاد داده شده است. از اين رو حمايت از احمدي نژاد و ترديد چهره هاي جديد براي نامزدي، به يک بازي حيثيتي در اين جريان تبديل شده است. ترديد رضايي، انصراف قاليباف و بي نتيجه ماندن طرح دولت ائتلافي و ...به دليل آبروداري در جريان راست و از دست ندادن قوه مجريه به نفع رقيب است.
اهالي سياست اين روزها چشم به 22 خرداد دارند و فوتبال دوستان هم با همان استرس و نگراني چشم انتظار 16 ،20 و 27 خرداد هستند؛ تاريخ سه بازي تيم ملي فوتبال ايران با کره شمالي، امارات و کره جنوبي که تکليف صعود ايران به جام جهاني را مشخص خواهد کرد و براي جماعت فوتبالي هم جام جهاني از نان شب واجب تر است. اين را علي آبادي دوست و معاون رئيس جمهور و مشاورانش هم مي دانند و از اين روست که سخت نگران تلاقي اين سه تاريخ با تاريخ برگزاري انتخابات رياست جمهوري هستند. نگراني آنها هنگامي بيشتر شد که رسانه ها با انتخاب تيترها و عکس هايي حاکي از نزديکي و مشابهت مايلي کهن و احمدي نژاد، به استقبال انتخاب سرمربي جديد تيم ملي رفتند، چرا که ناکامي احتمالي تيم ملي درست در آستانه انتخابات، گريبانگير محبوبيت و اقبال مردمي رئيس جمهور مي شد. در نگاهي بدبينانه و توطئه انديش، مايلي کهن قرباني سناريوي سازمان ورزش شد تا به زعم خود بر بي اخلاقي هاي ورزش بتازد و آنگاه که پشت خود را خالي ديد، با انتشار بيانيه معروف دومش، خود را احمق و اشتباهي، خطاب کرد. البته اگر چنين هم نبوده باشد، بعد از جنجال آفريني سرمربي جديد تيم ملي ظرف 15 روز، وقتي کفاشيان رئيس حرف شنو و کم اختيار فدراسيون فوتبال، جز به پشتوانه مقامات سازمان تربيت بدني نمي توانست بدون برگزاري جلسه هيات رئيسه، بيانيه يي را که حتي يک بار کلمه «استعفا» در آن نيامده، استعفا تلقي کرده و شخصاً با آن موافقت کند، انتخاب سريع و دور از انتظار بعدي هم باز گزکي در دست همان بدبين هاست چرا که محمد مايلي کهن کوچک ترين نسبت و شباهتي با افشين قطبي ندارد، از اين گذشته آخرين گزينه هاي سرمربيگري تيم ملي قبل از مايلي کهن، محمود ياوري و امير قلعه نويي بوده اند و افشين قطبي به دليل حواشي بسيار شانس خود را از دست داده بود. آن روزها عنوان مي شد به رغم آشنايي زياد قطبي با سيستم بازي کره يي ها و محبوبيت فوق العاده اش بين فوتبال دوستان، سابقه اقامت در امريکا و مصاحبه با بي بي سي فارسي، مانع نزديک شدنش به نيمکت سرمربيگري تيم ملي شده است. حالا اما اگر تيم ملي در سه بازي پيش رو، مجوز حضور در جام جهاني را کسب کند که همگان زبان به تحسين مي گشايند و سازمان ورزش بي شک اين موفقيت را متعلق به خود خواهد دانست. اگر هم چنين نشود خيلي راحت تر مي توان تقصير را از سر باز کرد و افشين قطبي را انتخاب رسانه ها و جماعت نوگراي فوتبال دانست. شاهد مثالش هم استقبال اينترنتي گسترده از بازگشت سرمربي تيم قهرمان فصل پيش و مشابه سازي آن با حضور خاتمي و ميرحسين موسوي است.
قرار است اين روزها نمايشگاهي از نقاشي هاي هيتلر ديکتاتور مشهور آلماني که بنا به اقوال مختلف جان هزاران تن از يهودي ها را گرفت،برگزار شود؛ ديکتاتوري که شايد تنها با شنيدن نامش همان علامت معروف حزبش به عنوان نقشي، نمادي و سمبلي در ذهن جان بگيرد.کسي را گمان آن نمي رود آن که روزي خود هزاران نقش را مهر باطل زده و هزاران طرح جاندار را به بي جاني کشانده، نقاشي هايي داشته باشد که در آن از گل و سبزه سخن گفته باشد و دشتي و درختي را هم به تصوير آورده باشد که البته او چنين کرده و چندي پيش زني از اهالي بلژيک آنها را يافته است.مي گويند هيتلر دو باري درخواست پذيرش به دانشکده نقاشي داده و رد شده بود و از پي اين اتفاق است که مي گويند شايد اگر آدولف هيتلر هم توانسته بود پاي به دانشکده نقاشي بگذارد اين عاقبتش نبود و البته عاقبت آن همه يهودي هم چيز ديگري بود.چنين استدلالي را اگرچه مي توان از زاويه دست سرنوشت و روزگار و... پذيرفت، اما از اين بابت که هيچ چيز در اختيار هيتلر نبوده و قضا و قدر او را به اين سمت فرستاده است، خير. چه بسيار ديکتاتورهايي بوده اند که هر يک به هنري و آفرينشي علاقه داشته اند و آن را گاه جدي هم دنبال کرده اند، اما نشده آن چيزي که بايد بشود و به رغم رسيدن به ظرافتي که به آن پرداخته اند،نتوانسته اند خود را تسليم لطافت و زيبايي هنر کنند. و اين همان نقش آدمي است که تا نخواهد و تا نگذارد شعر درونش شکوفا شود، درونش آرام نخواهد نشست و گاه بر ذات اصلي اش هم غلبه خواهد کرد و ديکتاتور کوچک درونش چنان رشد و نمو خواهد کرد که تمام لطافتش را خواهد گرفت از او.به قول استادي بايد گذاشت تا گل درون آدمي شکوفا شود و نگذاشت تا قدرت و سياست بازي، دروغ و وعده هاي خيالي آلوده اش کند. نگاه به خواسته هاي مردم، نگاه به جامعه، نگاه به عاقبت آنان که نام ديکتاتور را در دنيا از پي خود يدک کشيده اند همه، آن راهي است که مي گذارد تا گل درون آدمي رشد کند، ببالد، جوانه دهد و شکوفه بزند.اما اگر روزي مي رسيد که اين ديکتاتورها، ديکتاتورهاي کوچک درون هر آدمي مجال رشد نمي يافت و پر و بال نمي گرفت چه خوب دنيايي مي شد؛ آن وقت شايد مي گفتيم نمايشگاهي از نقاشي هاي نديده، نقاش بزرگ هيتلر برگزار خواهد شد يا فلان موسيقيدان چنين قطعه يي را نواخت...
بسياري از خبرنگاران حوزه سياست خارجي تصوير حميدرضا آصفي را به ياد دارند وقتي طبق روال يکشنبه ها ساعت 10 صبح پشت تريبون مي رفت تا به سوالات مربوط به ديپلماسي جمهوري اسلامي پاسخ گويد. آصفي که در سال هاي رياست جمهوري محمد خاتمي پست سخنگويي وزارت امور خارجه را بر عهده داشت به اذعان اکثر اهالي به حرفه خود کاملاً آشنا بود. او گرچه در طول کنفرانس هايش بارها از واژه هايي نظير «تکذيب مي کنيم»، «محکوم مي کنيم» و «حمايت مي کنيم» استفاده مي کرد اما به ظرايف ديپلماسي نيز آشنا بود. آصفي همچنين روابطي دوستانه با اکثر خبرنگاران داشت و در دوران وي سالن کنفرانس وزارت امور خارجه جايي براي سوزن انداختن نداشت. آصفي دو سال و نيم پيش با سخنگويي وداع کرد و اکنون در شيخ نشين امارات کرسي سفارت ايران را عهده دار است.
واژه شيخ ديپلمات عبارتي است که اهالي رسانه براي خطاب کردن حسن روحاني دبير اسبق شوراي امنيت ملي به کار مي برند. روحاني زماني که پرونده هسته يي جمهوري اسلامي مراحلي حساس را پشت سر مي گذاشت سلسله يي از مذاکرات با طرف هاي اروپايي را ترتيب داد. حاصل عملکرد وي در مقام دبيري شوراي امنيت امضاي توافقي تحت عنوان «توافقنامه» تهران با سه قدرت اروپايي (آلمان، انگليس، فرانسه) بود. مديريت وي باعث تقويت اعتماد در روابط تهران و غرب شد اما برخي محافظه کاران تندرو را عصباني کرد. محافظه کاران تعليق داوطلبانه غني سازي اورانيوم در دوران روحاني را نشانه ديپلماسي منفعلانه مي دانند با اين حال در نظر اصلاح طلبان مديريت شيخ ديپلمات بر شوراي عالي امنيت ملي موفق بوده و از تحميل هزينه هاي اقتصادي و اعمال تحريم عليه کشور جلوگيري کرده است.
از چهار سال پيش تاکنون نام «کمال خرازي» بسيار اندک در رسانه ها شنيده شده است. او طي اين مدت نه حضور رسانه يي زيادي داشته و نه فعاليت آشکاري در عرصه سياست ايران انجام داده است. خرازي که در دولت محمد خاتمي به مدت هشت سال وزير دستگاه ديپلماسي بود پس از روي کار آمدن احمدي نژاد حاشيه نشين شد. او گرچه در سال 85 توسط رهبر انقلاب به عنوان رئيس شوراي راهبردي روابط خارجي منصوب شد اما فعاليت هاي اين شورا زياد رسانه يي نشده و به نظر مي رسد صرفاً به عنوان يک «اتاق فکر» براي دستگاه ديپلماسي ايران عمل مي کند. با توجه به تجربه بالاي خرازي در حوزه سياست خارجي به نظر مي رسد او همچنان مرد پنهان برخي تصميم گيري هاي استراتژيک باشد هر چند برخي سکوت خرازي را نشانه نارضايتي وي از ديپلماسي دولت نهم مي دانند.
