سجاد تبريزي

پرده اول

شما از طرف يکي از دوستان فرهنگي تان به يک مهماني دعوت شده ايد. ميزبان براي دعوت از شما اصرار زيادي کرده و رفاقت هاي قديم را به شما يادآوري کرده است. شما به رغم ميل باطني تان، بعد از اتمام کار، از جنوب شهر با مترو و اتوبوس خودتان را به جايي در شمالي ترين نقطه، در حوالي درکه مي رسانيد. در راه، در عين حال که خودتان را به خاطر قبول دعوت لعن و نفرين مي کنيد و به ياد کارهاي عقب مانده تان هستيد، از اينکه بعد از مدت ها رفيق قديمي تان را مي بينيد و مي توانيد خاطرات آن روزها را مرور کنيد، کم و بيش هيجان زده ايد و مدام ياد اين موضوع مي افتيد که بايد هراز چندي اين گونه مهماني ها برقرار باشد تا زندگي تان از روزمرگي و يکنواختي خارج شده و معناهاي تازه بيابد.

به هر حال بعد از يک مترو سواري و پرس شدن در واگن هاي قطار و بعد از آن اتوبوس سواري مفصل خودتان را به خياباني رسانده ايد که آدرس مورد نظر در انتهاي آن است. با اين تفاوت که اين خيابان شمال شهري مسير اتوبوس يا حتي تاکسي نيست و شما مجبور به پياده روي هستيد يا بايد سواري دربست کرايه کنيد؛ مروري در جيب و باز يادآوري اين نکته که يک شب که هزار شب نميشه. سواري دربست منصف است و با يک اسکناس دوتوماني مشکل را حل مي کند. آدرس را پيدا مي کنيد و در دل تان به همت بلند دوست تان آفرين مي گوييد که با اينکه فرهنگي است و معلم است، کجاها که خانه دارد و اين را به نبوغ فطري او نسبت مي دهيد. زنگ مي زنيد، دوست تان در را باز مي کند و داخل مي شويد. جلوي در واحد کفش هاي زيادي را مي بينيد. دوست تان توضيح مي دهد که دوستان جديدند و آشنا مي شوي. کمي از هيجان تان کاسته مي شود. ترجيح مي داديد تنها باشيد و خاطرات قديم را مرور کنيد. «اين هم از مضرات روزمرگي است که دچار آن هستم»؛ اين جمله را به خودتان مي گوييد و مي پذيريد که آدم بايد مدام به تعداد دوستان خود بيفزايد. وارد مي شويد. مبلمان منزل چندان مسکوني نيست و شبيه دفتر کار است. شايد دوست تان در کنار کار فرهنگ، کار شرکتي هم مي کند. دوست تان، دوست هاي جديد را به شما معرفي مي کند. همه با شما به عنوان يک دوست جديد احوالپرسي مي کنند. مطمئن مي شويد دوست تان چيزهاي خوبي از شما به آنها گفته که آنها اين گونه مشتاق زيارت تان بودند. به هر حال مي نشينيد، چاي و خيلي زود گپ و گفت و گوها شروع مي شود. يکي از دوست هاي دوست تان که وجنات يک خواننده پاپ و سکنات يک مدير را با هم دارد وارد مي شود. شما به او معرفي مي شويد. دستش را سمت شما دراز مي کند. دست تان را به گرمي مي فشارد، لبخند شيکي مي زند، خودش را معرفي مي کند و ادامه مي دهد؛ «اين مجموعه يک آفيس است و من هم آفيسر اين مجموعه هستم.» بعد هم ابراز خوشوقتي از ديدار با شما مي کند و خيلي سريع مي پرسد؛«آيا از شغل خودتان راضي هستيد؟» شما هم خراب بودن اوضاع کارمندي را يادآوري مي کنيد و حرف هايي تکراري از اين قبيل... چند ساعت بعد شما با يک شغل جديد، راحت و پردرآمد آشنا شده ايد و در باغ سبزي که به بهشت شبيه است روبه روي تان گشوده شده است؛ «نت ورک مارکتينگ».

شب از نيمه گذشته. شما در آژانسي که دوست تان برايتان گرفته نشسته ايد و در حال بازگشت به منزل هستيد. حالا شما مي دانيد پول درآوردن چندان هم مشکل نيست، لازم است روزي چند ساعت وقت گذاشته و با ديگر دوستان تان صحبت کنيد، آنها نيز به مجموعه شما که همه فرهنگي هستيد بپيوندند و از قبل حضور آنها امتياز بگيريد، بال هايتان پر شده و آرام آرام پرواز کنيد. شما حالا به خوبي مي دانيد که به دست آوردن مبلغ ماهيانه 15 ميليون تومان کار سختي نيست و شما هم مثل بقيه مي توانيد چنين درآمدي داشته باشيد. مي دانيد که مي توانيد ظرف چند سال آپارتماني آبرومند در شمال داشته باشيد و بعد از آن نيز به دور از دغدغه هاي رايج، زندگي آسوده يي را در کنار خانواده تان داشته باشيد.پس در حالي که به تهيه چند ميليون تومان براي شروع کار جديد مي انديشيد با چشماني که در آن بارقه اميد مي درخشد به منزل تان مي رسيد...

پرده دوم

شما در محل کارتان که يک کارگاه است، سخت مشغول کاريد. صبح اول وقت، به همراه دو کارگر ديگر کارگاه، حدود دو تن جنس را از کاميونت خالي کرده و به انبار برده ايد، ربع ساعتي استراحت کرده ايد و از حالا تا غروب که به خانه مي رويد، بايد جنس ها را ببريد و براي چسب کاري فردا آماده کنيد. گرمي هوا و سختي کار، طاقت تان را طاق کرده است. ديروز ميزها را جابه جا کرده ايد و آنها را طوري چيده ايد که باد کولري که به تازگي خريداري شده و به کارگاه اضافه شده به هر سه تان برسد. با خودتان فکر مي کنيد اگر امسال اين کولر دست دوم و پرسر و صدا نبود، کارتان زار بود. دو کارگر ديگر نيز مشغول به کارند؛ همه به تجربه دريافته ايد که صحبت هاي طولاني و تعريف کردن خاطرات و بحث هاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي دست آخر به دلخوري، کنايه و متلک يا فحش کاري و در مواردي نيز به خشونت مي گرايد. براي همين هيچ کس جز در موارد اضطراري حرفي نمي زند. اما امروز، يکي از کارگرها من و من مي کند تا چيزي بگويد، بشاش و ذوق زده است، اين را مي شود از رفتارش به خوبي دريافت. شما که سن و سال دارتر از بقيه هستيد به تجربيات تان رجوع مي کنيد و رو نمي دهيد تا صحبت آغاز شود و چند بار به محض اينکه کارگر مورد اشاره خواست حرفي بزند وسط حرفش پريديد و با دادن دستوري شبيه «اون قيچي رو به من بده»، کلام را ناتمام گذاشتيد. اما او از رو نرفته است و در لحظه مناسب، درست موقعي که شما سرتان گرم بريدن پارچه ها شده است، جمله يي طلايي بر زبان مي راند؛ «شما از اين کار راضي هستيد؟ هيچ مي دونيد ميشه خيلي راحت ماهي 15 ميليون تومان درآمد داشت؟»

چند ساعت بعد، شما در حال رفتن به منزل هستيد، در حالي که برق شادي و اميد در چشمان تان نشسته است و دنياي جديدي را پيش روي خود مي بينيد؛ دنيايي که در آن سختي کمتر و رفاه بسيار بيشتر وجود دارد. فقط کافي است چند ميليون تومان سرمايه گذاري کنيد. به چيزهايي که بايد بفروشيد، فکر مي کنيد.

پرده سوم

شما بعد از مدت ها که کار تسويه حساب تان با دانشگاه نصفه نيمه مانده است، براي رتق و فتق امورتان به دانشگاه مي رويد تا شايد زودتر بتوانيد مدرک عالي تان را گرفته و با ارائه به محل کار، مبلغي حدود 30 هزار تومان به حقوق ماهانه تان بيفزاييد. شما از بوروکراسي بيزاريد و از اينکه يک روز ديگر مرخصي گرفته ايد و خود را اسير ورق پاره ها کرده ايد مدام خودتان را ملامت مي کنيد و يادآوري مي کنيد که 30 هزار تومان ارزش اين بازي ها را ندارد. از صبح تا حالا که نزديک ظهر است، 12 امضا گرفته ايد، حدود 10امضاي ديگر لازم داريد و براي گرفتن آنها بايد مسافرتي روي قطر شهر داشته باشيد. ضمناً مطمئن هستيد بعد از رسيدن زمان ناهار ديگر امکان ندارد کارمندان اداري را پيدا کنيد و کار مي ماند براي روزي ديگر. مستاصل و درمانده روي يکي از نيمکت هاي داخل کريدور روبه روي گروه درسي تان ولو مي شويد تا نشسته چرتي بزنيد، بلکه بتوانيد تصميم درست تري اتخاذ کنيد. چشمان تان را مي بنديد و با خودتان عهد مي کنيد ديگر سراغ کار تسويه حساب نياييد. کارهاي عقب مانده ديگرتان هم مدام در ذهن تان حرکات موزون مي کنند و گويي مضرابي بر رشته هاي اعصاب شقيقه تان مي خورد. در همين حال که چشم تان گرم شده و درگيري با خودتان ادامه دارد، صدايي به اسم کوچک مي خواندتان؛ صدايي ظريف و دخترانه که به شما خيلي گرم و خودماني سلام مي کند. با تعجب پلک هايتان را از هم باز کرده و پشت سرتان را نگاه مي کنيد. آفتاب خيره کننده از پشت پنجره مستقيم توي چشم تان مي زند و شما فقط سيلوئت دختري را مي بينيد که در فاصله چندقدمي شماست و شما را خطاب قرار داده است. يک لحظه ياد حوريان بهشتي مي افتيد و فکر مي کنيد شايد فشار عصبي بيش از حد کار خود را کرده است و شما نيز به پاس تحمل شرايط تان در زندگي زميني لياقت... هنوز با خودتان درگيريد و چشمان تان را تنگ و گشاد مي کنيد که سيلوئت حوري دوري مي زند و مي آيد کنارتان روي نيمکت مي نشيند. به طور ناخودآگاه اندکي به عقب مي جهيد و با دو دست چشمان تان را مي ماليد. صداي خنده دلبرانه حوري مورد نظر مطمئن تان مي کند که شرايط عادي نيست. کمي چپ و راست را نگاه مي کنيد، اين بار مطمئن مي شويد که بقيه موارد حالت عادي دارند.

بعد از چند لحظه و عادي تر شدن شرايط، چيزهايي يادتان مي آيد و اطمينان حاصل مي کنيد که طرف مقابل را پيش از آن ديده ايد و اين را به او مي گوييد. طرف مقابل هم ضمن احترام به آلزايمر شما، خود را معرفي مي کند و ترم دو و سه کارشناسي، دروس ايکس و ايگرگ با استاد فلاني را يادآوري مي کند و شما هم او را کم کم به ياد مي آوريد. دختري بيني سربالا که گويي همين چند لحظه پيش از دماغ فيل اجلال نزول کرده بود.تا آخرين تصاويري که از او داشتيد حتي جواب سلام کسي را هم نمي داد. اين تعجب شما را دوچندان مي کند و کم کم درمي يابيد او به دنبال همسري مناسب براي خود مي گردد و کجا بهتر از دانشگاه، درست مقابل در گروه که همه تقريباً هم رشته هستند و مساله مهم تفاهم و از اين قبيل. خودتان را مرتب مي کنيد، خاطرات را با هم مرور مي کنيد و پشت سر استادها حرف و حديث هايي را رد و بدل مي کنيد. دختر از شغل شما مي پرسد و شما هم جواب مي دهيد. بعد در مورد ميزان رضايت تان از شغل سوال مي کند و شما هم با من و من از قاعده نسبيت استفاده مي کنيد و بعد از اين جواب دنياي کاري جديد پيش رويتان گشوده مي شود. کاري به مراتب راحت تر از اين بيگاري فعلي با حقوقي حدوداً 25 برابر حقوقي که در حال حاضر دريافت مي کنيد، فقط لازم است روزانه چند ساعت با ديگران صحبت کنيد.

پرده يي ديگر

شما يکي از بچه هاي با عشق محل را در نانوايي مي بينيد. از بر و بچه هاي قديم است و تا يکي دو سال پيش که متاهل نشده بود، هميشه پاي رفاقت بود و همه جا حضور داشت. شما را که مي بيند، گل از گلش مي شکفد و سلام و احوالپرسي گرمي مي کند. «تبعات عيالواري» را علت عدم حضورش در برنامه ها و مراسم ها مي داند و اضافه مي کند نورسيده يي نيز دارد که «دخمل» باباست و به هر حال مشکلات خودش را دارد. از جلسه يي هفتگي صحبت مي کند که با بچه هاي قديم و هياتي ها دارند و همه خودماني هستند. از شما نيز دعوت مي کند تا همين هفته، فلان شب، به خانه شان برويد و تاکيد مي کند شما در ليست بچه هايي بودي که خودي محسوب مي شدند و قرار بود به زودي ازتان براي حضور دعوت شود و اين ديدار در نانوايي را داراي حکمت فرازميني ارزيابي مي کند.

شب موعود شما به خانه دوست تان مي رويد. دوستان ديگر هم کم و بيش آشنا هستند و از بچه محل ها و اهل هيات هاي مذهبي هستند. شما آنها را بارها در محله ديده ايد. اين را به جمع مي گوييد و همه به اجماع حضور شما و نفس اين جلسه را داراي حکمت و ارزش معنوي مي خوانند. صحبت ها ادامه پيدا مي کند و از مشکلات اقتصادي سخن به ميان مي آيد. شما ترجيح مي دهيد - به مصالحي - در آن جمع چندان از اوضاع بد اقتصادي صحبت نکنيد و فکر مي کنيد اين نوعي محافظه کاري منطقي است. اما دوست تان و دوستان جديدتان شرايط اقتصادي را بغرنج و امرار معاش را بسيار سخت توصيف و از شما در مورد رضايت تان از شغل فعلي سوال مي کنند. آنها در ادامه از شغلي جديد که متکي بر علوم روز دنياست با شما سخن مي گويند و در جواب ترديدتان که از ناآشنا بودن با ارتباطات و اينترنت سخن به ميان آورده ايد، بدون استثنا شرايط شما را با شرايط چند ماه پيش خود مقايسه مي کنند و آن را طبيعي مي دانند.

شب از نيمه گذشته و شما مملو از اميد و آرزو سوار بر موتورتان در حال بازگشت به خانه هستيد؛ موتوري که احتمالاً عنقريب براي سرمايه گذاري در شغل جديدتان خواهيد فروخت.

---

طبعاً مي توان در اين قسمت از گزارش در مورد تبعات منفي، خطرناک و حتي وحشتناک گسترش اين گروه ها صحبت کرد، در مورد تاثير سوئي که اين گونه مراودات پولي بدون انجام کار دارند، در مورد پايين آمدن ارزش پول، در مورد تعداد افراد زيادي که در نهايت در قاعده هرم قرار گرفته و مال مي بازند؛ يا شايد هم بتوان در مورد اينکه هيچ اقدام جدي و مستمري براي از بين بردن اين گروه ها نشده، اينکه هيچ گاه اطلاع رساني درستي در مورد تبعات گسترش اين هرمي ها نشده است و حتي گروه هاي تحصيلکرده جامعه اطلاع درستي در اين مورد ندارند، در مورد اينکه اين گروه ها، معدود انگيزه هاي کار واقعي در جامعه را نيز مي ستانند، در مورد اينکه...

اما نکته مهم تري در شکل گيري اين گروه ها وجود دارد که نبايد از نظرها دور بماند؛ نکته يي که ماهيتاً مساله مثبت تلقي مي شود ولي به خاطر اهداف منافي بهره اجتماعي اين گروه ها مطمئناً به ميزان مضاعفي اثر منفي در جامعه خواهد گذاشت. در حالي که جامعه ما به نظم گريزي عادت تاريخي دارد، اين گروه ها به شکلي منسجم و منظم به سازماندهي افراد زيرمجموعه خود پرداخته اند. اين کار با تحريک انگيزه کسب درآمد بيشتر صورت گرفته و مشروط بودن کسب امتياز به داشتن نظم و برنامه، عامل مهمي در شکل گيري نوعي انسجام شده است. مشاهدات ميداني حاکي از آن است که حتي در سطوحي از جامعه که انتظار نظم، سازمان پذيري و آموزش جدي وجود ندارد، اين اتفاق افتاده است به طوري که شايد بتواند الگوي خوبي براي مديران کشور شود. از اين نظم و سازمان پذيري که همراه با شادابي و علاقه است، در اصطلاح جامعه شناسي به عنوان سرمايه اجتماعي ياد مي شود. به عبارت علمي تر و به گفته ناهاپيت؛ «سرمايه اجتماعي مجموع منافع بالقوه قابل دسترسي و حاصل شونده از شبکه روابط يک واحد اجتماعي است.» سرمايه اجتماعي، نه سرمايه يي مادي که اساساً خود ارتباط مثبت بين گروه است و مساله يي است که بعد از بحث و نظرهاي فراوان علماي علوم اجتماعي، به سطوح مديريتي و برنامه ريزي هايي کلان کشورها رسيده است. نتيجه پژوهش ها و تحقيقات در اين زمينه باعث شده برنامه ريزان و مديران بسياري از کشورهاي پيشرفته و حتي کشورهاي در حال توسعه دريابند که مي توان انرژي هنگفتي را که در شکل گيري گروه و سازمان وجود دارد، با برنامه ريزي و هدف سازي صحيح در راه رسيدن به اهداف ملي هزينه کرد.

مبحث سينرژي يا هم نيروزايي نيز در ذيل سرمايه هاي اجتماعي طرح شده است؛ مبحثي که به خصوص از بعد از جنگ جهاني دوم در مورد دو کشور آلمان و ژاپن مطرح شد و در واقع شايد بتوان آن را به عنوان مقياسي براي اندازه گيري ديناميسم گروه و توان انجام فعاليت هاي جمعي نام برد.

الگو ها و تعاريف مختلفي براي سرمايه هاي اجتماعي وجود دارد که توسط بزرگاني چون فوکوياما، گوشال و... تبيين شده است. بررسي آرا و عقايد آنها براي خوانشي جديد از روحيات جامعه ايران لازم به نظر مي آيد که از حوصله يک گزارش ژورناليستي خارج است، اما اشاره به اين دو مبحث، يادآوري اهميت اين مسائل به مسوولان و سياستگذاران و نيز دانش پژوهان علوم اجتماعي است که غفلت از سرمايه هاي اجتماعي، فقدان سازمان هاي اجتماعي با مسووليت تعريف شده (چه در شکل مبتذل آن مثل کلوپ و پاتوق، چه در شکل جدي آن به صورت حزب) عاملي شده که؛ نخست، توان و نيروهاي هنگفت گروه، يا به عبارتي سرمايه هاي موثر و گرانبهاي اجتماعي به صورت رهاشده در جامعه تلف شوند. دو ديگر،نياز فطري به ساماندهي انرژي در افراد باعث شده گروه هايي با اهداف منافي بهره اجتماعي بتوانند خود را سازماندهي کنند؛ گروه هايي که با احاطه کامل بر روش ها و شناخت درست از جامعه فعلي ايران، با ايجاد برنامه هاي مختلف براي قشرها و دسته هاي مختلف نيروهاي رهاشده در جامعه را با اهداف اقتصادي خود هم راستا کرده اند و زيان بزرگ و جبران ناپذير اقتصادي و اجتماعي را بر کشور وارد مي سازند.

پي نوشت؛------------------------

sinergy، شامل پيشوند يوناني sin به معناي هم، و کلمه energy است که براي آن در فارسي معادل هم نيروزايي در نظر گرفته شده است.