دکتر نويد احمدي روزبهاني

navidar@yahoo.com

هر زمان که در حيطه علم پزشکي وارد مباحث مربوط به کودکان مي شويم، اولين نکته يي که مورد تاکيد قرار مي گيرد، توجه به اين مطلب است که کودکان، بزرگسالاني که ابعاد کوچک تري دارند، نيستند، بلکه در بسياري از موارد، خصوصيات مربوط به ساختار بدن آنها و در نتيجه مشکلات و بيماري هايشان کاملاً با بزرگسالان متفاوت است.

حين 9 ماه دوران جنيني، همه بافت ها و ارگان هاي بدن ساخته شده و شکل مي گيرند. در عين حال تکامل و رشد، پس از تولد نيز ادامه مي يابد و برخي از اعضا، مدت ها پس از تولد شکل، ساختار و عملکرد نهايي خود را به دست مي آورند. گاهي شکل گيري اعضا و ارگان ها در دوران جنيني، با مشکل مواجه مي شود. اين مشکل ممکن است به صورت عدم تشکيل يک بافت يا شکل گيري غيرطبيعي آن باشد. حتي ممکن است بافت هايي که لازم است به صورت طبيعي از بين بروند، باقي مانده و مشکلاتي را پس از تولد به وجود آورند.

يکي از بيماري هاي مادرزادي که به صورت نسبتاً شايعي مشاهده مي شود، نقص در شکل گيري صحيح لب ها و سقف دهان است که منجر به بروز شکاف لب و شکاف کام (لب شکري و کام شکري) مي شود. گاهي اين دو اختلال همراه با هم ديده مي شوند. علت بروز اين بيماري، عدم رشد صحيح بافت هايي است که بايد در دوران جنيني به هم متصل شوند و لب و کام را به وجود آورند. نوزادان مبتلا به شکاف لب و کام به جز شکل ظاهري، در تغذيه هم دچار مشکل هستند و در صورت عدم درمان يا درمان نامناسب، به علت عدم توانايي در دريافت مواد غذايي کافي، دچار تاخير رشد مي شوند. درمان اين بيماران با جراحي ترميمي صورت مي گيرد. معمولاً شکاف لب را مي توان در ماه هاي اول پس از تولد ترميم کرد. درمان شکاف کام نياز به توجه و مراقبت بيشتري دارد و معمولاً جراحي تا يک سالگي به تاخير انداخته مي شود.

ساير بافت ها و ارگان هاي سر و صورت هم ممکن است دچار نقايص تکاملي شوند. بسته ماندن يک يا دوطرفه سوراخ هاي خلفي بيني در برخي مواقع رخ مي دهد که نوع دوطرفه آن به علت ايجاد مشکلات تنفسي نياز به مداخله اورژانسي دارد. عدم تشکيل يا بدشکلي لاله گوش و کانال گوش خارجي هم از اختلالات تکاملي هستند که علاوه بر بدشکلي ظاهري، ممکن است با کاهش شنوايي هم همراه باشند.

در ناحيه حلق، به صورت طبيعي مجموعه هايي از بافت هاي لنفاوي يافت مي شود که خصوصاً در کودکان اهميت ويژه يي دارند. اين بافت ها، تشکيل دهنده لوزه هاي کامي و لوزه سوم هستند. بافت هاي لنفاوي موجود در لوزه ها، در سنين کودکي بسيار فعال بوده و به طيف وسيعي از محرک ها واکنش نشان مي دهند. اين واکنش اغلب به صورت بزرگي لوزه ها و التهاب مکرر آنها نمايان مي شود. بزرگ شدن غيرطبيعي لوزه سوم، به ويژه با مسدود کردن مسير تنفس از طريق بيني، باعث بروز مشکلات متعددي براي کودک مي شود. در صورت بروز انسداد بارز مسير تنفس يا التهاب و عفونت بيش از اندازه لوزه ها، بايد آنها را با جراحي خارج کرد.

کودکان بيشتر از بالغين در معرض عفونت هاي گوش هستند. التهاب گوش مياني ممکن است متعاقب سرماخوردگي رخ دهد و به علت درد، موجب بيقراري کودک مي شود. تب از ديگر علائم عفونت گوش مياني است. بنابراين لازم است در کودکاني که دچار سرماخوردگي مي شوند، گوش ها هم به دقت معاينه شده و در صورت وجود عفونت، با داروي آنتي بيوتيکي مناسب تحت درمان قرار گيرند. عدم درمان يا درمان نامناسب مي تواند کودک را در معرض عوارض بالقوه خطرناکي نظير مننژيت، التهاب مزمن گوش مياني، کاهش شنوايي و فلج عصب صورت قرار دهد.

کاهش شنوايي مادرزادي، يکي از اختلالات نسبتاً شايعي است که در تعداد قابل توجهي از نوزادان مشاهده مي شود. در صورتي که کري يا کاهش شنوايي کودک به موقع تشخيص داده نشود، به علت عدم دريافت محرک هاي شنيداري، توانايي صحبت کردن در کودک تکامل نخواهد يافت. يکي از پيشرفت هاي قابل توجه پزشکي، توانايي تشخيص و درمان زودرس کاهش شنوايي کودکان است. در حال حاضر امکان بررسي وضعيت کارکرد گوش داخلي و عصب شنوايي در نوزادان وجود دارد. در اين آزمون ها، بدون نياز به همکاري بيمار، مي توان وضعيت عملکرد سيستم شنوايي را تا حد قابل قبولي ارزيابي کرد. در مواردي که کودک به صورت مادرزادي يا در سنين قبل از ايجاد توانايي تکلم دچار کاهش شنوايي شديد شده باشد، امکان ايجاد توانايي شنوايي به وسيله کاشت حلزون شنوايي وجود دارد. اين دستگاه ها، تا حدي شبيه به سمعک هاي معمولي هستند. بخشي از آنها، طي يک عمل جراحي، در داخل گوش کاشته مي شود و قسمت دوم، در خارج از گوش قرار مي گيرد. اين دستگاه، صداها را از محيط دريافت کرده و به صورت تحريکات الکتريکي به عصب شنوايي تحويل مي دهد و به اين ترتيب بيمار قدرت شنيدن صدا را به دست مي آورد. به اين ترتيب کودکي که در صورت عدم درمان، کر و لال باقي مي ماند، با استفاده از اين تکنولوژي، اين امکان را مي يابد که به صورت انساني کاملاً عادي، رشد و تحصيل کند.

دکتر بهنام اوحدي*

www.iranbod.com

در حالي که در زمينه درمان هاي پيکري، رشته هاي تخصصي پزشکي و پيراپزشکي هر روز به سوي دست يافتن به شيوه هاي درماني و کمک درماني نوين و تازه يي هستند، بسياري از روانپزشکان، روانشناسان و مشاوران گرايش بدان دارند که در برابر شيوه هاي نوين درماني و کمک درماني، محتاطانه و محافظه کارانه برخورد کنند. هرچند بايد اين واقعيت را در نظر داشت که در زمينه کاري تخصصي «روانپزشکي، روانشناسي و مشاوره»، شياد گري و دغل بازي نا متخصصان بسيار فراتر از عرصه کاري تخصصي «پزشکي و پيراپزشکي پيکري» بوده و هست. به هر حال فيلم درماني هم از اين واکنش کهن درمانگران در امان و برکنار نبوده است و به ويژه در ايران به آن با نگاهي بدبينانه و محافظه کارانه نگريسته مي شود. در حالي که فيلم درماني گزينه شگفت انگيز و باور ناپذيري نيست. فيلم (سينما)درماني امتداد طبيعي همان شيوه قديمي «کتاب درماني» است که از سوي «ويليام» و «کارل منينگر» در کلينيک منينگر در دهه 1930 شناسانده شد. در کتاب درماني از خواندن متن از سوي درمانجو براي شتاب بخشيدن به درمان سود جسته مي شود. طبيعي است در هنگامه چرخش و دگرگون شدن سرگرمي از سمت کتاب به سوي فيلم و سينما، براي چنين آماجي درمانگران نيز از کتاب به فيلم (سينما) رو آورند به ويژه آنکه فيلم مي تواند راه ميانبر کارا و سودمندي براي رسيدن به آن آماج باشد.

دکتر «فيهان» مي گويد؛ «در فرهنگ امروز ما آدميان، تماشاي پنج فيلم سينمايي براي يک جوان يا ميانسال بسيار آسان تر است تا فرستادن او به خانه و خواندن يک کتاب در تنهايي. اين بدين معنا نيست که من فيلم هاي سينمايي را بر کتاب برتري مي بخشم، اما واقعيت اين است که مردمان با تماشاي فيلم ها بسيار بهتر و ساده تر کنار مي آيند تا با خواندن کتاب. البته اين خود بستگي به شيوه انديشه هر مرجع درمانگر دارد.»

سود جستن از فيلم درماني تا به آنجا پيش رفته است که انستيتوي روانکاوي سانفرانسيسکو هر سال فهرستي از 10 فيلم برگزيده روانشناسانه را اعلام مي کند و کارگاه ها و سمينارهاي حرفه يي و آموزشي را در راستاي شناساندن فيلم درماني به عنوان شيوه يي سودمند و اثربخش برگزار مي کند. از سال 1999، متخصصان مشاوره و روان درماني، سمينارهاي آموزشي بسياري را درباره سود جستن از فيلم هاي سينمايي برگزار کرده اند. تا به امروز روان درمانگران، مشاوران و روان پرستاران فراواني درباره شتاب بخشيدن به درمان با سود جستن از فيلم هاي سينمايي در زمينه هايي چون صميميت و نزديکي، مهار خشم و سوگواري، اخلاق حرفه يي و... آموزش ديده و اعتبار به چنگ آورده اند.

«ژيل منسرگ» که کارگاه هاي آموزشي بسياري را درباره فيلم درماني به پيش برده است، فيلم ها را به مثابه افسانه هاي کهن مي داند. او مي گويد؛ «شما به شنيدن درباره افسانه هاي يوناني، اسکانديناوي و چيني عادت کرده ايد، اما اينها هيچ کدام نمي توانند در زمره برنامه هاي آموزشي امروزي باشند.» او مي افزايد؛ «ما داستان جهاني و گيتي گستر نداشته ايم.فيلم ها به واقع دارند چنين چيزي پديد مي آورند.»

«پتي نولان» روان درمانگر و مدد کار اجتماعي نيز مي گويد؛ «فيلم هاي سينمايي هم اکنون در سراسر گيتي بسيار در دسترس همه آدميان هستند و دارند يک زبان مشترک بين درمانگران و مشاوران و مراجعان شان پديد مي آورند.»

به گمان من جاي آن دارد که آدمي از اين هم فراتر رود و بگويد صنعت - هنر سينما دهه هاست نه تنها توانسته است افسانه ها، اسطوره ها و داستان هاي گيتي گستر (جهانشمول) بيافريند، بلکه در پديد آوردن يک زبان بين المللي مشترک و همه فهم ميان آدميان اين گوي گردان نيز کامياب و سرفراز بوده است.

*روانپزشک و درمانگر مشکلات جنسي، زناشويي و خانوادگي

دکتر ياشيل احدي مقدم*

www.doctoryashil.com

خوانندگان محترم مي توانند پرسش هاي خود را با ذکر سن، محل سکونت و شرح مختصري از مشکل و هر موضوعي که در يافتن علت کمک کند مطرح سازند تا پاسخ داده شود. براي طرح پرسش هاي خود مي توانيد با آدرسinfo@doctoryashil.com مکاتبه کنيد.

---

- دوتا از دندان هاي جلوي من در بالا دچار عفونت لثه شده که لکه سبزرنگي اطراف اين دو دندانم تشکيل شده. دو بار هم جرم گيري دندان کردم، ولي بلافاصله در همان نقطه قبلي شروع به عفونت مي کند. آيا من بايد مرتب جرم گيري کنم و اين جرم گيري مرتب به لثه من آسيب نمي رساند؟ چون خودم احساس مي کنم لثه ها نازک شده و با مسواک کردن خون مي آيد. سوال ديگر اينکه چه کار کنم که بعد از جرم گيري ديگر عفونت نکند. براي رفع بوي بعد دهانم چه چيزي پيشنهاد مي کنيد؟

اگر عفونت لثه باشد، بايد جرم گيري زير لثه و کورتاژ لثه انجام شود تا باکتري ها و عفونت از سطوح زير لثه به طور کامل پاک شود و پس از آن بايد با استفاده از دهانشويه آنتي باکتريال و رعايت جدي بهداشت دهان و دندان از بروز مجدد عفونت جلوگيري کنيد.

عفونت مجدد محل مي تواند به دليل انجام جرم گيري ناقص يا عدم رعايت مناسب بهداشت باشد. در مورد آسيب به لثه ذکر اين نکته ضروري است که در صورتي که زير لثه و دندان جرم داشته باشد، انجام جرم گيري لازم است. به عبارتي با در نظر گرفتن معايب و مزايا و همچنين عوارضي مانند التهاب لثه يا ضعيف شدن ميناي دندان بر اثر جرم گيري زياد، باز هم در اين موارد جرم گيري کردن بهتر از جرم گيري نکردن است.

موضوع مهم ديگر اينکه شما بايد سعي کنيد با رعايت هر چه بيشتر بهداشت، استفاده صحيح از مسواک و پاک کردن مداوم زير لثه و استفاده مرتب از دهانشويه هاي آنتي باکتريال، فواصل زماني مورد نياز جرم گيري را طولاني تر کنيد. براي رفع بوي بد دهان، اگر به همين دليل باشد، با رعايت موارد فوق و برطرف شدن مشکل، عوارضي مانند بوي بد دهان نيز برطرف خواهد شد. توجه کنيد که بوي بد دهان به تنهايي يک بيماري نيست بلکه عارضه و نشانه بيماري است.

- دندان يکي از دوستان فرزند هشت ساله ام بر اثر زمين خوردن در بازي، کنده شده و به طور کامل بيرون افتاد. بعدها شنيديم که اگر به موقع اقدام مي شد، امکان نجات اين دندان وجود داشت. آيا امکان جا گذاشتن دنداني که از دهان خارج شده، وجود دارد؟

اگر به علت ضربه، تصادف، زمين خوردن، دعوا و... دندان به طور کامل از دهان خارج شود، بايد بلافاصله دندان را پيدا کرد و بدون اينکه به ريشه آن دست بزنيد، آن را از قسمت تاج گرفته، در صورتي که به خاک يا... آلوده شده بود، زير جريان ملايم آب تميز کنيد. به هيچ وجه ريشه را با دست يا دستمال، پاک يا خشک نکنيد. دندان را زير زبان فرد يا در يک ليوان شير قرار داده و فرد را به سرعت به مراکز درماني و دندانپزشکي منتقل کنيد. احتمال جوش خوردن دندان در محل خود در صورتي که حداکثر تا دو ساعت بعد از حادثه اقدام شود، وجود دارد. دندانپزشک دندان را در حفره خود قرار مي دهد و با اسپلينت (متصل) کردن دندان به دندان هاي مجاور و درمان هاي بعدي، دندان را نجات مي دهد.

- پيرمردي 64 ساله هستم و از دست دندان استفاده مي کنم. مدتي است زير محل قرار گرفتن دست دندان و در ناحيه کام دهانم و روي زبانم، دانه هاي سفيدي ديده مي شود. علت و روش درمان آن چيست؟

بيماري قارچي به اسم «برفک» در نقاط مختلف دهان خصوصاً کام و زبان و داخل گونه ها ديده مي شود. البته در هر سني ممکن است ديده شود اما اين موضوع زير دست دندان شايع تر است. مشخصه اين زخم ها اين است که اگر با يک گاز تميز روي اين دانه هاي سفيدرنگ را مالش دهند، به راحتي کنده شده و زير آن نقاط قرمز خونريزي دهنده به جا مي ماند.

براي درمان مي توان از دهانشويه يا پماد «نيستاتين» استفاده کرد و در صورت در دسترس نبودن، از محلول جوش شيرين (يک قاشق چايخوري جوش شيرين در نصف استکان آب جوشيده ولرم) روزي دو بار به وسيله گاز يا پارچه تميز روي برفک ها بماليد.

- آيا دندان جرم گرفته را مي توان جرم گيري نکرد و با استفاده از مسواک يا... جرم آن را از بين برد؟

چنانچه پلاک ميکروبي توسط مسواک و نخ دندان از سطح دندان ها پاک نشود، به لايه يي سخت به رنگ زرد يا قهوه يي تبديل مي شود که جرم دندان ناميده مي شود. جرم با مسواک پاک نمي شود. اگر اين جرم توسط دستگاه جرم گيري و توسط دندانپزشک از روي دندان ها تميز نشود، سبب پيشرفت بيماري لثه و تحليل لثه و استخوان فک مي شود. با گذشت زمان و به تدريج (بدون اينکه درد يا علائمي داشته باشد) دندان لق شده و خودبه خود مي افتد يا بايد کشيده شود. اما اگر از ابتدا بهداشت دهان و دندان به درستي رعايت و پلاک ها مرتب با مسواک و خمير دندان تميز شود، در حالت عادي مي توان مدت ها دندان و لثه سالم داشت و نيازي به جرم گيري پيش نخواهد آمد.

- دختري 23ساله هستم و دندان هاي بالاي من کمي جلو است. فکر مي کنم نياز به ارتودنسي دارد اما تحمل اين کار را ندارم. آيا مي توان از «پلاک» يا روش ديگري استفاده کرد؟

توجه داشته باشيد که «پلاک» نيز روش ارتودنسي (متحرک) است. احتمال امکان آن وجود دارد. براي تشخيص نياز به ارتودنسي ثابت يا امکان معالجه با ارتودنسي متحرک، نياز به معاينه و عکس راديولوژي (لترال سفالومتري) از وضعيت قرارگيري فک ها و دندان هاست.

*جراح، دندانپزشک

فاطمه اسلاميه*

بازي عبارت است از هرگونه فعاليت جسمي يا ذهني هدفدار که به صورت فردي يا گروهي انجام و موجب کسب لذت و برآورده شدن نيازهاي کودک شود. کودکان نقاط قوت و ضعف خود از جمله تمايل به فرمان دادن يا فرمان بردن، تهاجم يا تسليم، اجتماعي بودن يا منزوي بودن و همچنين احساسات دوستانه يا خصمانه، افسردگي يا شادي، اميال و آرزوهاي خود را از طريق بازي نشان مي دهند. کودکان به بازي هاي متفاوتي مي پردازند که هر کدام از بازي ها نشان دهنده يکي از احساسات آنهاست. کودکان براي بيان رفتارهاي پرخاشگرانه خود به بازي هايي مي پردازند که در آن بتوانند با حمله و تخريب پديده هاي عادي و معنوي راهي براي بروز خشم خود پيدا کنند. همچنين براي بيان آرزوها و اميال خود به رويا و تخيل مي پردازند و براي رسيدن به هرآنچه آرزو دارند خود را با بازي هاي تخيلي سرگرم مي کنند. و سرانجام براي ساخت و پيدا کردن نقش مورد علاقه خود به بازي هاي تقليدي مي پردازند. در ادامه انواع بازي هاي کودکان شرح داده مي شود.

بازي هاي جسمي

بازي هاي جسمي از قديمي ترين انواع بازي ها هستند. کودک براي خارج ساختن نيروي (انرژي) اضافي بدن خود يا رهايي از خمودگي و خستگي اوقاتي را به بازي هاي جسمي اختصاص مي دهد. از مشخصات اين بازي نياز به محيط مخصوص بازي و توان جسمي کودک در اجراي بازي است. بازي هاي جسمي مي توانند هم به صورت گروهي و هم به صورت انفرادي يا ترکيبي از هر دو آنها انجام گيرند.

بازي هاي تقليدي

کودک در هر دوره يي دست به بازي هاي تقليدي مي زند. کودک در آغاز به تقليد نقش مطمئن دوستان، والدين، خواهران، برادران و کلاً نزديکان مي پردازد و از ايفاي نقش آنها بزرگ ترين لذت و تجربه را به دست مي آورد. در دوران دبستان بيشتر نقش مربيان و معلمان را ايفا مي کند و هنگامي که به سن نوجواني نزديک مي شود، الگوي رفتاري او نيز تغيير مي يابد. از اين سنين کودک (نوجوان) به تقليد رفتار همسالان خود مي پردازد. در واقع از اين زمان به بعد تقليد نقش از طرف کودک ديگر به عنوان بازي نيست، بلکه آغازي است براي چگونگي همخواني با گروه هاي اجتماعي و ايفاي نقش واقعي زندگي.

بازي هاي نمايشي

مهم ترين بازي که در آن احساسات، نيازها و عواطف کودکان مي تواند بروز و ظهور کند، بازي نمايشي است. بازي نمايشي مي تواند کمک کند کودک از خودمرکزي بيرون آيد و متوجه بيرون خود شود. و همچنين به کودک فرصت مي دهد شخصيت دروني خود را آشکار کند. اگرچه بازي هاي تقليدي و نمايشي با هم مشترکند و در حقيقت بازي نمايشي خود نوعي از بازي تقليدي است اما نکته ظريف اينجاست که در بازي تقليدي کودک سعي در تقليد نقش دارد، در حالي که در بازي نمايشي کودک علاوه بر تقليد نقش انتظار خود از آن نقش را نيز بيان مي دارد.

بازي هاي نمادين

بازي هاي نمادين نقطه اوج بازي هاي کودکانه است که از حدود يک و نيم يا دوسالگي آغاز مي شود و در پنج،شش سالگي به کمال خود مي رسد و تا هشت،نه سالگي نيز ادامه مي يابد. در واقع بازي نمادين زماني آغاز مي شود که کودک به تدريج زبان مي گشايد و توانايي کاربرد علائم و نمادهاي زبان را دارد. بازي هاي نمادين با بازي هاي تقليدي و نمايشي تفاوت دارد. در بازي هاي تقليدي و نمايشي کودک با استفاده از وسايل موجود به برون فکني يا درون فکني اميال و خواسته هاي خود مي پردازد و از اين طريق به لذتي دروني و بروني دست مي يابد و خود را از قيد تنش ها رها مي سازد. در بازي هاي تقليدي و نمايشي کودک سعي دارد به اشيا و وسايل واقعي موجود در محيط خود دست پيدا کرده و با آن وسايل بازي کند اما در بسياري از اوقات محدوديت ها مانع دستيابي کودک به ابزار و وسايلي است که در بازي به آن نياز دارد. در اين مرحله است که کودک براي حل مشکل خود به بازي هاي نمادين رو مي آورد و عناصري تازه وارد بازي کودکان مي شوند. واقعيت ها تغيير شکل مي يابند. اشيايي که وجود ندارند به وسيله اشياي ديگر به نمايش درمي آيند.

بازي هاي تخيلي

بازي هاي تخيلي ريشه در خلاقيت کودک دارند. تخيل کودک به مرور و همگام با رشد ذهني او از مرحله بازي ها خارج شده و به صحنه داستان ها و گفتارهاي کودک کشانده مي شود. نظريه پردازان معتقدند رشد تخيل کودک هنگام کودکي و از طريق بازي مي تواند باعث شود در زندگي بزرگسالي اين کودکان تبديل به هنرمندان، نويسندگان، نقاشان، مخترعان و کاشفاني بزرگ شوند.

بازي هاي آموزشي

بازي هاي آموزشي، براي تقويت و رشد قواي حسي و ذهني کودک است. آنچه در بازي هاي آموزشي مورد نظر است، چگونگي استفاده از بازي در رشد قواي حسي حرکتي و به فعاليت واداشتن کودک از طريق تمرين با وسايل بازي است. از جمله بازي هاي آموزشي مي توان از بازي هاي دستي مثل پازل نام برد. نظارت مربيان و والدين در بازي هاي آموزشي بسيار بااهميت و حساس است اما ميزان اين نظارت بايد تا حدي محدود باشد. با اينکه هدف از انجام بازي هاي آموزشي، بيشتر آموزش است تا بازي، اما جنبه بازي گونه بودن آن بايد حفظ شود. بايد سعي شود کنترل اصلي در اختيار کودک بوده و جهت و مسير آن را خود کودک تعيين کند، تنها هنر مربي يا والدين، هدايت جهت و مسير بازي به صورت غيرمستقيم و غيرتحميلي به سوي آموزش است.

*دانشجوي کارشناسي ارشد مديريت آموزشي و عضو باشگاه پژوهشگران جوان