
هنگامه شهيدي
همزمان با تلاش هاي گوناگون دستگاه ديپلماسي و سياست خارجي دولت اوباما براي تماس و تعامل با ايران و در هنگامه يي که انتظار مي رود «باراک اوباما» نتايج بازبيني سياست واشنگتن در برابر تهران را اعلام کند، در آخرين روزهاي ماه مارس (6/1/1388) و در حالي که چند روزي از اعلام پيام نوروزي اوباما نگذشته بود، هفت تن از رهبران عالي رتبه دموکرات مجلس نمايندگان امريکا1 طي نامه يي سرگشاده به رئيس جمهور ايالات متحده از او خواستند «تماس مستقيم با ايران را به بعد از انتخابات رياست جمهوري خردادماه در ايران موکول نکند». قانونگذاران در اين نامه مجموعه يي از اقدامات شديد را در صورت شکست مذاکرات مطرح کرده اند که تحريم هاي شديد بانکي، منع فروش فرآورده هاي نفتي به ايران و اتخاذ اقداماتي براي به تعطيلي کشاندن پالايشگاه هاي نفت ايران را شامل مي شود.
در اين نامه سرگشاده که نشان دهنده نوع نگاه و رهيافت رهبران دموکرات کنگره امريکا به سياست کشورشان در قبال ايران است، رهبران مجلس نمايندگان امريکا خطاب به «باراک اوباما» نوشتند؛ «ما اين نامه را در توافق کامل با موضع راسخ شما مبني بر مخالفت با دستيابي ايران به جنگ افزار هسته يي مي نويسيم. گزارش اخير آژانس بين المللي انرژي اتمي حاکي از اينکه ايران اورانيوم غني شده با درصد غلظت پايين اما، کافي براي توليد يک بمب اتم را به دست آورده، نگراني ما را برانگيخته است. واضح است که برنامه هسته يي ايران بايد با فوريت مورد رسيدگي قرار گيرد. قصد داريم در حالي که دولت شما درگير بازبيني سياست امريکا در برابر ايران است، ديدگاه هاي خود را با شما در ميان بگذاريم.» به باور رهبر اکثريت دموکرات و روساي بلندپايه کميته هاي امور خارجي، نيروهاي مسلح، اطلاعات، انرژي و بازرگاني، خاورميانه و اروپاي مجلس نمايندگان امريکا «چند اصل در توفيق هرگونه تلاش براي تماس با دولت ايران حياتي است». اين افراد در اين مورد به اوباما نوشته اند؛ «تماس بايد از اعتبار کافي برخوردار بوده و با جديت انجام گيرد، اما نمي تواند زمان آن نامحدود باشد. هدف بايد تعليق غني سازي اورانيوم در کوتاه مدت باشد و براي دستيابي به اين هدف بايد مشوق هاي مهمي را ارائه کرد.
در عين حال نبايد اجازه داد ايران از مباحثات ديپلماتيک به مثابه پوششي براي ادامه برنامه هسته يي اش استفاده کند. ايران بايد حداکثر طي چند ماه از آغاز مباحثات به طور قابل تاييدي برنامه غني سازي اورانيوم را به تعليق درآورد. از شما مي خواهيم گفت وگوها با ايران هر چه سريع تر آغاز شود تا زودتر نشانه هاي توفيق مذاکرات در راستاي توقف برنامه هسته يي ايران روشن شود. اقدام امريکا در اين باره نبايد به تعويق بيفتد. نشستن در انتظار پايان انتخابات رياست جمهوري ايران در خردادماه و سپس آغاز گفت وگوها به ايران حدود شش ماه فرصت بيشتر براي غني سازي و افزودن به انبار اورانيوم غني شده اش مي دهد.»
رهبران مجلس نمايندگان امريکا در حالي که «باراک اوباما» در نخستين تصميم اجراي خود در قبال ايران در دوازدهم ماه مارس 2009 مجموعه يي از تحريم هاي تحميلي ايالات متحده از سال 1995 بر ايران را براي يک سال ديگر تمديد کرده بود،2 خطاب به وي تاکيد کردند؛ «چنانچه مذاکرات به نتايج مطلوب منتهي نشود، از شما مي خواهيم با فوريت از ابزارهاي در دسترس خود براي افزايش فشارهاي اقتصادي بر ايران استفاده کنيد. اقداماتي که در حوزه اختيارات قانوني شما قابل اجراست شامل تحريم بانک مرکزي ايران، تحريم بانک هاي بين المللي که به همکاري با ايران ادامه مي دهند، جلوگيري از دسترسي شرکت هاي حمل ونقل دريايي فعال در بنادر ايران به بنادر امريکا، تحريم شرکت هاي بيمه يي که کشتي ها يا هواپيماهاي آنها در بنادر ايران پهلو مي گيرند يا در فرودگاه هاي ايران به زمين مي نشيند، تحريم شرکت هاي انرژي سرمايه گذار در بخش نفت و گاز ايران است. فراتر از تلاش هاي انفرادي ما، بايد متحدان را براي اتخاذ اقدامات شديدتر، در صورتي که روند تماس ها نتايج مطلوب را به دنبال نداشت، بسيج کرد. در چنين شرايطي متحدان ما بايد بپذيرند فوريت مساله اقدامات شديدتري را طلب مي کند که بايد به طور گسترده يي اقتصاد ايران را تحت تاثير گذاشت.
متحدان ما بايد فعاليت بانک هاي ايراني در کشورهايشان را ممنوع کرده و مبادلات بين المللي بانکي ايران با استفاده از ارزهاي يورو، پوند و ين را متوقف کنند. به همين شکل متحدان ما بايد از اعطاي اعتبارات صادراتي به شرکت هايشان که در پي فعاليت با ايران هستند، خودداري کرده و شرکت هايشان را از ادامه تحويل فرآورده هاي نفتي (بنزين و گازوئيل) به ايران منع کنند. به علاوه، متحدان ما بايد فروش مبدل هاي شيميايي را که براي ادامه کارکرد پالايشگاه هاي ايران ضروري است، متوقف کنند، بايد ايران را به مهم ترين اولويت در روابط خود با روسيه و چين بدل کنيم.» تحريم هاي تمديدشده3 که بر مبناي ادعاي دست داشتن ايران در تروريسم و تلاش براي دستيابي به جنگ افزار کشتار جمعي به اجرا گذاشته مي شود، در صورت عدم امضاي اوباما در تاريخ پانزدهم ماه مارس 2009 منقضي مي شد. تحريم هاي تمديدشده تنها بخشي از مجموعه تحريم هايي است که کنگره امريکا عليه ايران وضع کرده است. روساي جمهور امريکا از زمان تصويب اين تحريم ها موسوم به «قانون تحريم ايران و ليبي» يا «ايلسا» تا امروز با استفاده از اختياراتي که کنگره در نظر گرفته، تمامي تحريم ها را اعمال نکرده اند. نکته قابل توجه اينکه «باراک اوباما» در سال 2007 در زمان نمايندگي مجلس سنا با همکاري سناتور جمهوريخواه «سم براون بک» لايحه يي را با هدف «تشديد تحريم ايران» به سنا ارائه کرده بود که مورد موافقت نهايي سنا قرار نگرفت.
دليل طرح لايحه جديد بستن راه هاي گريز از تحريم ها توسط مديران شرکت هاي سرمايه گذاري است که به گفته سناتور «تد دوچ» از ايالت فلوريدا4 تنها به سوددهي مي انديشند و امنيت ملي و اخلاق برايشان مفهومي ندارد. «تد دوچ» همچنين خطاب به قانونگذاران مدعي شده است؛ «مديران صندوق هاي سرمايه گذاري سال گذشته ادعا مي کردند اين اقدامات در برابر فروش نفت بشکه يي 140 دلار از سوي ايران تاثيري ندارد؛ اما اينک با نفت کمتر از بشکه يي 50 دلار اين ادعا ديگر خريداري ندارد.»
پروفسور «اورده کيتري» استاد حقوق دانشگاه آريزونا طي نشست 12 مارس در کميته امور مالي مجلس نمايندگان که به بررسي لايحه جديد تحريم هاي ايران موسوم به «قانون سال 2009 اختيارات تحريم ايران - HR 1327 » اختصاص داشت، گفت؛ «رئيس جمهور در سخنراني شان در مجلس سنا درباره اين لايحه گفته بود؛ بر ما است راهي را براي فشار بر ايران بدون نياز به جنگ بيابيم و به اجرا گذاريم که نگراني هاي عميق ما نسبت به رفتار جمهوري اسلامي را به نمايش گذارد و ما را در اعمال رهبري در اين مساله ياري دهد؛ تصويب اين لايحه يکي از اين راه ها خواهد بود.» «جيسون آيزکسون» مدير امور بين الملل کميته امريکاييان يهودي، يکي از کارشناسان مدعو در اين نشست مدعي شده بود؛ «فروش نفت و گاز 80 درصد درآمد ايران حاصل از صادرات و حدود نيمي از بودجه دولت را تشکيل مي دهد. رژيم ايران براي توسعه صنايع انرژي و تامين نيازهاي داخلي خود به بنزين به سرمايه گذاري خارجي وابسته است و در واقع سرمايه گذاري شرکت هاي خارجي است که اقتصاد ايران را سرپا نگه داشته است. تنها تشديد تحريم ها مانع از اين مي شود که رهبران ايران تصميم واشنگتن به گفت وگوي مستقيم را نشانه يي از ضعف تعبير کنند و انگيزه بيشتري براي پيش قدم شدن در مذاکرات داشته باشند.» «گرگوري ميکز» رئيس دموکرات کميته فرعي سياستگذاري بين المللي پولي و تجاري مجلس نمايندگان امريکا، که از حاميان گفت وگوي مستقيم با ايران است، بر اين باور است که «گفت وگوي مستقيم با ايران به تنهايي کافي نخواهد بود و اين لايحه تحريم مي تواند به عنوان بخشي از يک استراتژي جامع ديپلماتيک در توقف تلاش هاي ايران براي توليد جنگ افزار هسته يي و در روابط دوجانبه ايران و امريکا مورد استفاده قرار گيرد.» «تريتا پارسي» رئيس شوراي ملي امريکاييان ايراني تبار، از کارشناسان مدعو به نشست کميته امور مالي مجلس نمايندگان گفت؛ «تجربه 15 سال تحريم ايران و سي سال روابط خصمانه نشان داده فشار تحريم ها به «تغيير رفتار» ايران منجر نشده است و در شرايطي که پرزيدنت اوباما از گشودن باب مذاکره با ايران صحبت مي کند نيازي به «تشديد تحريم» نيست، بلکه بايد در پي رفع عدم اعتماد تهران نسبت به لغو تحريم ها بود. اکنون زمان اين است که به «ديپلماسي» فرصت داد.
سنگيني فشار اين تحريم ها بر دوش اقشار کم درآمد به بدبيني مردم ايران نسبت به دولت امريکا کمک کرده است. اگرچه تحريم ها لطمات اقتصادي به ايران وارد کرده است؛ اما مانع از پديد آمدن يک طبقه متوسط مرفه در ايران شده و به طور غيرمستقيم با تضعيف جامعه مدني ايران به تلاش ها براي ايجاد يک جنبش دموکراسي خواهانه لطمه زده است. تصويب تحريم هاي جديد پيش از آغاز ديپلماسي با ايران تلاش هاي پرزيدنت اوباما را تضعيف خواهد کرد و فضاي عدم اعتماد را مسموم و تقويت و بخت توفيق ديپلماسي را کاهش مي دهد.»
«وال استريت ژورنال» در تاريخ 26 مارس 2009 زير عنوان «ديپلماسي بدون تحريم هاي سخت تر در زمينه انرژي شانسي ندارد » نوشته بود؛ «در چارچوب يک قانون کلي تحريم هاي اقتصادي وسيله ضعيفي است که سياست خارجي در اختيار دارد... اين يک واقعيت است که ايران گرچه يک صادرکننده عمده نفت است؛ اما قريب 40 درصد از بنزين مورد نياز خود را وارد مي کند. هرگونه کاهشي در عرضه مي تواند به اقتصاد متزلزل ايران آسيبي فوري برساند و مي تواند موجب ناآرامي هاي اجتماعي شود. واقعيت ديگر اينکه عرضه بنزين به ايران توسط تعدادي معدود از شرکت هاي خارجي انجام مي گيرد که همگي تجارت هاي عمده يي در امريکا دارند.»
تحليلگران و متخصصان روابط ايران و امريکا بر اين باورند که همزماني تمديد تحريم هاي مصوب کنگره از سوي «باراک اوباما» که با شعار «تغيير» و تاکيد بر «تعامل» به قدرت رسيده است، با تلاش هاي مجلس نمايندگان امريکا براي تشديد تحريم ها عليه ايران مي تواند بخشي از يک «راهبرد فراگير» شامل گفت وگوي مستقيم با ايران باشد. بر اساس توصيه ها و ديدگاه هاي کارشناسان امريکايي شايد بتوان گفت «تمديد تحريم ها» نه تنها در تقابل با رويکرد تعامل گرايانه «باراک اوباما» نيست، بلکه براي افزايش تاثيرگذاري «مسير ديپلماتيک» طراحي و تصويب شده است. نکته ديگري که بايد به خاطر داشت اينکه در سياست خارجي ايالات متحده «قدرت نظامي» و «انواع تحريم ها» همواره دو رکن اصلي و پشتوانه «هژمون» اين کشور بوده و خواهد بود. از اين رو مي توان پيش بيني کرد در دوران اوباما در صورت شکست «گزينه هاي ديپلماتيک» بايد «تشديد انواع تحريم ها» را انتظار کشيد.
پي نوشت ها؛----------------------
1- «استني هوير» رهبر اکثريت دموکرات در مجلس نمايندگان امريکا، «هاوارد برمن» رئيس دموکرات کميته امور خارجي، «آيک اسکلتن» رئيس دموکرات کميته نيروهاي مسلح، «سيلوستر ريز» رئيس دموکرات کميته اطلاعات، «هنري وکسمن» رئيس دموکرات کميته انرژي و بازرگاني، «گري اکرمن» رئيس دموکرات کميته فرعي خاورميانه و «رابرت وکسلر» رئيس دموکرات کميته فرعي اروپاي مجلس نمايندگان امريکا؛ امضاکنندگان اين نامه سرگشاده به اوباما هستند.
2- پانزدهم مارس 1995 بيل کلينتون رئيس جمهور وقت امريکا طي حکمي وضعيت ملي اضطراري در برابر ايران اعلام کرد. ششم ماه مه 1995 تحريم هاي فراگير عليه ايران به دستور رئيس جمهور وقت به اجرا گذاشته شد و 19 آگوست 1997 «بيل کلينتون» تحريم هاي قبلي را تحکيم کرد. «جرج بوش» رئيس جمهوري پيشين امريکا براي ادامه اجراي اين تحريم ها هر سال آنها را طي فرماني تمديد مي کرد. اوباما نيز در پيام کتبي خود به کنگره که در تاريخ يازدهم مارس 2009 تنظيم شده است، نوشته است؛ «اقدامات و سياست هاي حکومت ايران در تضاد با منافع امريکا در منطقه قرار دارد و کماکان تهديدي غيرمتعارف و فوق العاده را متوجه امنيت ملي، سياست خارجي و اقتصاد امريکا مي کند. از اين رو تصميم گرفتم وضعيت ملي اضطراري اعلام شده در برابر ايران به قوت خود باقي بماند.»
3- لايحه جديد تحريم تاکيد مي کند؛ اگر رئيس جمهور به کنگره اطمينان دهد ايران از حمايت از تروريسم بين المللي دست کشيده و در فهرست حاميان تروريسم قرار نمي گيرد و به تلاش براي دستيابي به جنگ افزار هسته يي، بيولوژيکي، شيميايي و توليد و آزمايش موشک هاي بالستيک پايان داده است؛ اين تحريم ها مي تواند حداکثر پس از 30 روز لغو شود.
4- ايالت فلوريدا يکي از 10 ايالتي است که تحريم سرمايه گذاري را به شکلي نسبي به اجرا گذاشته و از نظر وسعت سيستم صندوق هاي بازنشستگي چهارمين در سراسر امريکاست.