هنگامه شهيدي
«باراک حسين اوباما» چهل وچهارمين رئيس جمهور ايالات متحده امريکا همزمان با حلول سال 1388 خورشيدي، و به «مناسبت نوروز»، طي پيامي دويست ثانيه يي ضمن تکريم فرهنگ و تاريخ ايران، خطاب به ملت و دولت جمهوري اسلامي گفت؛ «براي مدتي نزديک به سه دهه، روابط ميان دو کشور تيره و تار بوده است. ولي اين جشن، يادآوري براي نقاط مشترک بشريت است که همه ما را به هم پيوند مي دهد... ميل دارم به روشني با رهبران ايران سخن بگويم. ما اختلافاتي جدي داريم که با گذشت زمان بر آنها افزوده شده است. دولت من اکنون به ديپلماسي متعهد است که طيف کاملي از مسائلي را که پيش روي ماست مورد بررسي قرار مي دهد و درصدد ايجاد يک پيوند سازنده ميان ايالات متحده، ايران و جامعه جهاني است. اين فرآيند با تهديد به پيش نمي رود. به جاي آن ما خواستار برقراري ارتباطي صادقانه و مبتني بر احترام متقابل هستيم. شما نيز در برابر خود انتخابي داريد. ايالات متحده مايل است که جمهوري اسلامي ايران بر جايگاه راستين خود در جامعه بين الملل قرار بگيرد. شما داراي چنين حقي هستيد؛ اما اين حق با مسووليت هاي واقعي همراه است و به اين جايگاه نه از راه ترور يا به مدد جنگ افزار، بلکه از طريق اقدامات مسالمت آميز که نشان دهنده بزرگي حقيقي ملت و تمدن ايران است مي توان دست يافت. و معيار سنجش اين بزرگي داشتن توانايي براي ويران کردن نيست، نشان دادن توانايي شما براي ساختن و آفريدن است.» اوباما بر خلاف «جرج بوش» که همواره تلاش مي کرد ميان «ملت و دولت» ايران تفاوت و اختلاف قائل شود و بر بي اعتمادي نسبت به مسوولان جمهوري اسلامي تاکيد کند، در ادامه اظهار داشت؛ «مي دانم که اين منظور به آساني تحقق پذير نيست. کساني هستند که اصرار دارند ما را بر اساس اختلافاتي که داريم، معرفي کنند. اما شايسته است کلماتي را که سالياني پيش به وسيله «سعدي» نگاشته شده به خاطر آوريم؛ «بني آدم اعضاي يکديگرند، که در آفرينش ز يک گوهرند».» رئيس جمهور امريکا در پايان پيام نوروزي خود به زبان فارسي گفت؛ «عيد شما مبارک.»
واکنش ايران به پيام اوباما
مهم ترين واکنش طرف ايراني توسط مقام معظم رهبري در نخستين روز سال جديد در اجتماع زائران حرم رضوي عليه السلام ابراز شد. ايشان در جمع بندي سخنان خويش اظهار کردند؛ «حرف ما اين است که تا وقتي دولت امريکا روش ها، سياست ها، اقدامات و جهت گيري هاي خصمانه 30سال گذشته را دنبال مي کند ملت ما نيز همان ملت 30سال گذشته است که روز به روز قوي تر، آبديده تر و با تجربه تر شده است. ملت ما از اينکه با زبان تهديد و تطميع با او صحبت کنند بدش مي آيد؛ البته ما سابقه يي از رئيس جمهور و دولت جديد امريکا نداريم؛ بنابراين بر اساس عملکرد آنها قضاوت مي کنيم.»مقام معظم رهبري با اشاره به 30سال تحريم ملت ايران، حمايت واشنگتن از تروريست هاي جنايتکاري که تعداد زيادي را در ايران ترور کرده اند، تشنج آفريني در منطقه، حمايت بي قيد و شرط از جنايتکاران صهيونيست و تهديد مکرر ايران به حمله نظامي را از جمله نشانه هاي خصومت بي وقفه امريکا با ملت ايران دانسته و گفتند؛ «مسوولان امريکايي در 30سال گذشته، بارها و بارها به ملت و مسوولان ايراني اهانت کرده اند و حتي برخي از آنها خواستار ريشه کن کردن اين ملت بزرگ و باشرافت شده اند. آنها مي گويند به سوي ايران دست دراز کرده ايم و ما مي گوييم اگر امريکا در زير «دستکش مخملي»، «دستي چدني» را پنهان کرده باشد اين اقدام هيچ معنا و ارزشي ندارد... حتي در همين پيام تبريک نيز ملت ايران طرفدار تروريسم و دنبال سلاح هسته يي خوانده شده است آيا اين تبريک است يا دنباله همان اتهامات؟... نمي دانيم چه کسي واقعاً در امريکا تصميم گير است، رئيس جمهور يا کنگره يا عناصر پشت پرده، اما در هر حال تاکيد مي کنيم که ملت ايران درباره مسائل مربوط به خود اهل محاسبه و منطق است و احساساتي نمي شود.»
واکنش کنگره به پيام اوباما
تعدادي از اعضاي جمهوريخواه کنگره امريکا رويکرد «باراک اوباما» در برابر ايران را مورد انتقاد قرار داده اند. اين افراد مي گويند پيام نوروزي رئيس جمهور امريکا و تمايل به نرمش در برابر جمهوري اسلامي مي تواند عواقبي هولناک در پي داشته باشد. «دن برتن» عضو ارشد جمهوريخواه کميته امور خارجي مجلس نمايندگان امريکا مي گويد شماري از قانونگذاران در کنگره معتقدند اگر دولت اوباما مجموعه يي جدي از شروط را قبل از مذاکره مستقيم با ايران در برابر رهبران جمهوري اسلامي قرار ندهد، رويکرد ديپلماتيک واشنگتن در تهران به مثابه ضعف امريکا ارزيابي مي شود. برتن در نشستي که به بررسي نتايج سفر «جفري فلتمن»، معاون مديرکل وزارت خارجه امريکا، به دمشق و ديدار با رهبران سوريه اختصاص داشت، خطاب به فلتمن گفت؛ «واکنش آيت الله خامنه يي به پيام نوروزي پرزيدنت اوباما اين نکته را تاييد مي کند.» اما فلتمن گفت برداشت ديگري از واکنش رهبر جمهوري اسلامي دارد و گفت وگو را نه نشانه يي از ضعف که به عنوان بخشي از ابزارهاي ديپلماتيک در دست مي بيند. برتن با رد اين ارزيابي تاکيد کرد؛ «اين رويکرد رهبران رژيم را به ادامه سياست هايشان در خاورميانه تشويق مي کند.»
«گري اکرمن» رئيس دموکرات کميته فرعي امور خاورميانه در کنگره با يادآوري فلسفه «جان اف کندي»، رئيس جمهور فقيد امريکا، مي گويد؛ «نزاکت و رفتار خوب نشانه ضعف نيست.» سناتور دموکرات «جان کري»، رئيس کميته روابط خارجي مجلس سنا، با انتشار بيانيه يي ضمن ستودن فصاحت اوباما در پيام نوروزي خود به مردم و رهبران ايران نوشت؛ «اينکه يک رئيس جمهور بي همتا، از قدرتش براي تحولات بزرگ بهره مي گيرد، مي تواند زمينه ساز يک تحول اساسي در «ديپلماسي عمومي» امريکا باشد. نگاهي به هشت سال گذشته نشان مي دهد تهديد بدون پشتوانه عملي تنها موقعيت تندروها را در تهران تقويت کرده و مستمسکي براي منحرف کردن اذهان از شکست هايشان در ايران به دست داده است. من از دشواري هاي يک تحول ديپلماتيک در برابر ايران بي اطلاع نيستم اما در حالي که بايد در انتظار چشم انداز تماس مستقيم با ايران بود، اگر در پي شکل دادن فصل جديدي در برابر ايران هستيم، اين گونه رويکرد مستقيم توام با احترام با مردم ايران ضروري است.»
کنگره امريکا در اقدامي بي سابقه قطعنامه يي را در بزرگداشت نوروز به راي گذاشت؛ پيام اين قطعنامه به گفته پيشنهاددهنده آن «فرا رسيدن زمان تغيير در روابط دو کشور» است. «مايکل هوندا»، نماينده دموکرات و ژاپني تبار ايالت کاليفرنيا در مجلس نمايندگان امريکا، که نويسنده قطعنامه «بزرگداشت نوروز» است، طي مصاحبه يي مدعي شد؛ «ايرانيان متحداني در کنگره امريکا دارند و بهترين راه آغاز تغيير، احترام متقابل است.» «مايکل هوندا» در اين قطعنامه پيشنهادي نوشته است؛ «نوروز آغاز سال نو ايرانيان است که سابقه آن در ايران باستان به بيش از سه هزار سال پيش بازمي گردد... 539 سال پيش از ميلاد مسيح، «کوروش کبير» يکي از اصول اوليه حقوق بشر را با از ميان برداشتن برده داري و احترام به آزادي مذهب پايه گذاري کرد و اين شاخصه در تاريخ ايران تاثيري چشمگير بر احترام به حقوق بشر داشته است؛ امري که امريکاييان ايراني تبار تاکنون آن را حفظ کرده اند. نوروز يادآور مشارکت ارزشمند و پاياي امريکاييان ايراني تبار در ساختار اجتماعي و اقتصادي امريکاست... از اين رو مجلس نمايندگان امريکا با به رسميت شناختن اهميت تاريخي و فرهنگي نوروز همزمان با برگزاري نوروز از مشارکت امريکاييان ايراني تبار در جامعه امريکا قدرداني کرده و براي امريکاييان ايراني تبار، مردم ايران، و تمام آنهايي که نوروز را جشن مي گيرند، سالي نو توام با کاميابي آرزو مي کند.» تحليلگران امور ايران و امريکا بر اين باورند که جدال ميان جمهوريخواهان و دموکرات ها در کنگره امريکا بر سر «ماهيت تهديد» ناشي از ايران نيست، بلکه بر سر«چگونگي رويکرد» امريکاست. از همين رو به نظر مي رسد اعضاي دموکرات مجلس سناي امريکا در تلاش هستند در صورت عدم همراهي تهران با رويکرد اعلامي دولت اوباما، زمينه را براي تقويت ائتلاف جهاني در برابر ايران آماده کنند.
تفاوت هاي پيام اوباما
با پيام هاي بوش
تحليلگران و ناظران سياسي و بين المللي حداقل سه تفاوت اصلي ميان پيام نوروزي «باراک اوباما» و پيام هاي مشابهي که در سال هاي گذشته «جرج بوش» صادر کرده است، قائل شده اند؛ تفاوت اول به رويکرد دولت بوش به ملت و دولت ايران مربوط مي شود. دولت بوش همواره با جدا دانستن ملت و دولت ايران تلاش مي کرد به طور مستقيم مردم ايران را مخاطب خود قرار داده و با آنها سخن بگويد اما اوباما اين بار علاوه بر مردم، رهبران ايران را هم مخاطب قرار داده است. مخاطب ديگر پيام اوباما، متحدان امريکا بودند، چرا که اوباما در نظر دارد در صورت شکست «مسير گفت وگو» با ايران به اقدام شديدتر ديپلماتيک عليه ايران روي آورد. از اين رو در مراحل بعد، به همراهي متحدان اروپايي و منطقه يي خود نياز خواهد داشت. به همين دليل بايد به متحدانش نشان دهد که از ابتدا همه راه هاي«ديپلماسي» را رفته است. تحليلگران دومين تفاوت را در اهداف پيام مي دانند. اين عده از آنجا که «باراک اوباما» به صراحت رهبران جمهوري اسلامي ايران را مخاطب پيام خود قرار داده، بر اين عقيده هستند که رئيس جمهور امريکا «مشروعيت حکومت ايران» را نيز پذيرفته و ديگر سخني از «تغيير رژيم» در ايران را مطرح نکرده است. اهل نظر، سومين تفاوت را در محتواي پيام مي داند. اين گروه مدعي شده اند که «باراک اوباما» با استفاده از عبارت «جمهوري اسلامي» به مردم و رهبران ايران «احترام» گذاشته است؛ اقدامي که دولت هاي قبلي امريکا براي جلوگيري از مشروعيت بخشي به حکومت ايران، به ندرت آن را انجام مي دادند.
پيامدها و ملاحظات ناشي از پيام اوباما
در حالي که برخي تحليلگران و کارشناسان امور ايران و امريکا، «تغيير لحن و ادبيات» پيام نوروزي اوباما را معرف «تغيير رويکرد» واشنگتن در قبال ايران مي دانند، روزنامه اقتصادي «اکونوميست» طي مقاله يي نوشت؛ «اگر گفت وگوي موجود سران ايران و امريکا به نتيجه نرسد، پيامد آن تشديد تحريم هاي مالي ايران است.» اکنون سوال کليدي و راهبردي اين است که «آيا اقدام اخير «باراک اوباما»، يک «تغيير رويکرد بنيادي» در قبال ايران است، يا حداکثر بايد آن را يک «تغيير تاکتيک» به حساب آورد؟» صاحب نظران مي گويند براي ارائه «پاسخ درست» به اين «پرسش راهبردي»، ابتدا بايد شناخت دقيقي از چالش هاي موجود ميان ايران و امريکا داشت. بدون ترديد مساله فلسطين، حمايت از حماس و حزب الله، برنامه هسته يي، حقوق بشر و دخالت در عراق و افغانستان، طي سال هاي اخير همواره منشاء اختلافات ايران و امريکا بوده است. مسوولان ايران نيک مي دانند که اگر بخواهند اختلافات موجود ميان تهران- واشنگتن را در چارچوب قواعد و رويه هاي «حقوقي- بين المللي» حل و فصل کنند نتيجه مطلوب و مورد انتظار را به دست نخواهند آورد. از طرف ديگر در اين شرايط اگر پاسخ مناسب و منطقي به طرف مقابل ارائه نکنند، به طور عيني و رسمي در برابر جامعه جهاني قرار خواهند گرفت و در عمل به اقدامات ضد ايراني دولت اوباما، مشروعيت مي بخشند. در چنين هنگامه يي تهران چه سياستي بايد در پيش گيرد تا اولاً، به افکار عمومي داخل و خارج از کشور اثبات کند محتواي پيام نوروزي و رويکرد نرم افزارگونه اوباما، «ماهيتي چدني» با «پوشش مخملي» دارد. ثانياً، به دور از رفتارها و تصميمات شتاب زده، مصالح، منافع و امنيت بلندمدت کشورمان تامين شود.
