
دکتر رامين علاسوند*، افسانه طاعتي**
عفونت گوش مياني بعد از سرماخوردگي شايع ترين بيماري در کودکان است. بيش از سه چهارم کودکان تا زمان رسيدن به سه سالگي، حداقل يک بار عفونت گوش را تجربه مي کنند. سن شيوع عفونت گوش مياني از شش ماهگي تا دوسالگي است.
---
نگاهي نزديک به گوش
آيا تا به حال زمان گوش دادن به موسيقي، ارتعاش هاي بلندگو را حس کرده ايد؟ يا هنگام سخن گفتن ارتعاش هاي به وجود آمده در ناحيه گلو را با دست لمس کرده ايد؟ همان طوري که مي دانيد صدا از امواج نامرئي انرژي به وجود مي آيد و سبب ايجاد ارتعاش هاي يادشده مي شود. هر زماني که صدايي را مي شنويد، اجزاي متفاوتي در گوش فعاليت مي کنند تا اين امواج را به مغز برسانند. گوش، اندام شنوايي و حفظ تعادل است و از سه قسمت گوش خارجي، گوش مياني و گوش داخلي تشکيل شده است. شنوايي از زماني آغاز مي شود که امواج صدا از راه هوا به لاله گوش (گوش خارجي) و از طريق مجراي گوش به گوش مياني مي رسد. گوش مياني حفره يي مملو از هواست که در پشت پرده صماخ قرار دارد و داراي سه استخوانچه است. وقتي پرده صماخ مرتعش مي شود، اين استخوانچه ها حرکت ها را تقويت و آنها را به گوش داخلي منتقل مي کنند. گوش داخلي ارتعاش ها را به علامت هاي الکتريکي تبديل مي کند و از راه عصب شنوايي به مغز مي رساند. براي فعاليت طبيعي، گوش مياني بايد فشاري معادل فشار هواي اطراف داشته باشد که اين کار از راه گذرگاه باريکي ميان گوش مياني و حلق (موسوم به شيپور استاش) ممکن مي شود. اين مسير اجازه مي دهد هواي بيرون به گوش مياني رسيده و تعادل فشار هوا در دو طرف پرده صماخ به وجود آيد. شيپور استاش، طي بلع يا خميازه کشيدن در حال تنظيم فشار هواي درون گوش مياني است. اين مسير همچنين راه تخليه ترشحات گوش به داخل حلق است. گاهي اوقات شيپور استاش بد کار مي کند براي مثال در زمان سرماخوردگي يا آلرژي که مخاط بيني مبتلا و شيپور استاش به دليل احتقان مخاط پوشاننده يا ورود ترشحات مخاطي به داخل آن مسدود مي شود. انسداد سبب تجمع مايع در گوش مياني مملو از هوا مي شود. باکتري ها و ويروس هاي مختلفي که از طريق اين مجرا به گوش مياني راه مي يابند، در آنجا گير مي افتند. اين عوامل بيماري زا رشد مي کند و سبب بروز عفونت گوش مي شود.
التهاب فضاي گوش مياني تحت عنوان اوتيت مديا شناخته مي شود. وقتي اين التهاب ناشي از عفونت باشد، به آن اوتيت مدياي حاد گفته مي شود که از عفونت گوش خارجي تحت عنوان گوش شنا کردن (اوتيت اکسترن) جدا است.
اوتيت مدياي حاد وجود مايع (چرک) در گوش مياني با علائم درد، قرمزي پرده صماخ و تب همراه است. ديگر اشکال اوتيت مديا شامل نوع مزمن (وجود مايع در گوش مياني به مدت شش هفته يا بيشتر) و اوتيت مدياي همراه تجمع مايع (افيوژن) است. از آنجايي که همه انواع اوتيت مديا به آنتي بيوتيک نياز ندارد، تشخيص انواع مختلف آن ضرورت دارد.
علل ابتلا
کودکان به دلايل ذيل، عفونت گوش مياني را در دو تا چهار سال اول عمر بيشتر تجربه مي کنند.
- شيپور استاش در کودکان کوتاه تر از بالغان است و در نتيجه باکتري ها و ويروس ها راحت تر وارد فضاي گوش مياني مي شوند. از طرفي اين مجرا در کودکان باريک تر و نرم تر بوده و مستعد به انسداد است.
-آدنوييد (لوزه سوم که ساختمان هاي غددي در خلف بخش فوقاني حلق نزديک شيپور استاش است) در کودکان بزرگ تر است و مي تواند دهانه شيپور استاش را ببندد.
- ساير عوامل مستعدکننده شامل دود سيگار، تغذيه با شيشه شير و حضور در مهد کودک است. عفونت گوش مياني (اوتيت مديا) در پسرها بيشتر از دخترها رخ مي دهد و در کودکاني که شرح حال خانوادگي عفونت گوش دارند و طي فصل زمستان که سرماخوردگي و عفونت هاي دستگاه تنفس فوقاني شايع تر هستند، بيشتر رخ مي دهد.
علائم و نشانه ها
علائم و نشانه هاي اوتيت مدياي حاد عبارتند از؛
- تب
- گوش درد
- بي قراري و تحريک پذيري
- خروج مايع (چرک) از گوش
- تهوع و استفراغ
- سرگيجه
- تغيير اشتها يا الگوي خواب
- کاهش شنوايي
---
تجمع مايع در گوش مياني، پرده صماخ را به بيرون فشار داده، سبب درد گوش مي شود. کودکان بزرگ تر ممکن است از گوش درد شکايت کنند، ولي در سنين پايين تر، کودک احتمالاً گوش خود را بکشد يا ممکن است فقط بي قرار بوده يا بيش از حد گريه کند.
دمر خوابيدن، جويدن و مکيدن سبب تغييرات فشاري دردناک در گوش مياني مي شود، لذا کودک کمتر از حد غذا خورده و کمتر مي خوابد. اگر فشار مايع بيش از حد شود، پرده صماخ پاره و به تخليه چرک گوش منجر مي شود. در اين حالت به دليل کاهش فشار داخل گوش، درد به طور ناگهاني تسکين مي يابد. گوش مياني مملو از مايع، صداها را انتقال نمي دهد، در نتيجه سبب اختلال شنوايي (کري موقت) مي شود لذا کودک ممکن است؛
- به صداي ظريف پاسخ نشان ندهد
- صداي راديو يا تلويزيون را بلند کند
- بلندتر از حالت عادي صحبت کند
- در مدرسه به نظر مي آيد که کم توجه تر شده است
اوتيت مدياي همراه با تجمع مايع (غيرعفوني) اغلب بدون علامت است. در برخي کودکان وجود مايع، احساس پري در گوش به وجود مي آورد. در اوتيت مدياي حاد، وجود مايع در پشت پرده صماخ، مسير عبور صدا را مسدود مي کند، لذا به طور موقت کري رخ مي دهد که ممکن است خيلي آشکار نباشد. عفونت گوش مياني عمدتاً با عفونت هاي دستگاه تنفس فوقاني همراه است، لذا علائمي مانند آبريزش بيني يا سرفه نيز همراه با گوش درد ديده مي شود.
بيماري زايي
گرچه سرماخوردگي قابليت انتقال از يک فرد به فرد ديگر را دارد، ولي عفونت گوش ناشي از آن قابليت سرايت ندارد.
طول دوره بيماري
عفونت هاي گوش مياني حتي بدون درمان اختصاصي معمولاً بين دو تا سه روز فروکش مي کند. با اين حال به دليل خطر بروز عوارض جدي، بيمار حتماً بايد توسط پزشک ويزيت و درمان شود. معمولاً طول دوره درمان با آنتي بيوتيک 10 روز است. بسته به شرايط بيمار و نوع آنتي بيوتيک مورد استفاده، طول دوره درمان ممکن است کمتر يا بيشتر از اين حد باشد. حتي بعد از درمان آنتي بيوتيکي مناسب مايع گوش مياني به مدت چند ماه باقي خواهد ماند.
تشخيص و درمان
کودک مبتلا بايد توسط پزشک ويزيت شود. براي معاينه گوش از وسيله يي به نام اتوسکوپ استفاده مي شود. بسته به شرايط ذيل تصميم پزشک براي درمان متفاوت خواهد بود؛
- نوع و شدت عفونت گوش
- چه مدت طول کشيده است
- سن کودک
- عوامل خطر همراه
- اينکه عفونت روي شنوايي گوش تاثير خواهد گذاشت؟
کودکان با اوتيت مدياي مداوم همراه با تجمع مايع (بيش از سه ماه) بايد به طور دوره يي هر سه تا شش ماه معاينه شوند. براي تسکين درد يا تب بيمار، از مسکن هايي مانند استامينوفن يا ايبوپروفن مي توان استفاده کرد. با توجه به اينکه عفونت پشت پرده صماخ است، از به کار بردن هرگونه قطره (به خصوص اگر شک به پارگي آن وجود دارد) خودداري کنيد.
در شرايط خاص با نظر متخصص گوش، حلق و بيني براي تخليه مايع درون گوش مياني و برقراري تعادل فشار داخل و بيرون (به دليل عدم توانايي شيپور استاش) از کارگذاري لوله يي پلاستيکي در پرده صماخ استفاده مي شود.
پيشگيري
استفاده از راهکارهاي ذيل امکان بروز عفونت گوش مياني را کمتر خواهد کرد.
- تغذيه با شير مادر حداقل تا شش ماهگي از بروز حملات زودرس عفونت گوش جلوگيري خواهد کرد. اگر شيرخواري با شيشه (شير) تغذيه مي شود، از خوابيده شير دادن به وي اجتناب کرده و سعي کنيد هنگام شير خوردن کمي سر و بدن وي بالاتر قرار گيرد.
- مصرف دخانيات توسط والدين و قرار گرفتن کودک در معرض دود، احتمال و شدت عفونت گوش را بيشتر مي کند. لذا از مصرف دخانيات جداً خودداري شود.
- تا حد ممکن از فرستادن کودک به مهد کودک اجتناب شود زيرا به دليل تراکم کودکان احتمال بروز عفونت هاي تنفسي فوقاني احتمال بروز عفونت بيشتر خواهد بود.
- رعايت دقيق شست وشوي دست توسط والدين و کودکان بايد انجام شود. اين کار يکي از بهترين راه هاي کاهش انتقال فرد به فرد عوامل بيماري زاي سرماخوردگي است.
تحقيقات نشان داده است داروهاي ضداحتقان و ضدآلرژي مثل انواع آنتي هيستامين و دکونژستان ها در پيشگيري از عفونت گوش موثر نيست.
چه وقت بايد به پزشک مراجعه شود
در وضعيت هاي نادري عفونت گوش بهبود نمي يابد يا عفونت هاي شديد مکرر گوش مياني به بروز عوارضي مانند انتشار عفونت به استخوان هاي مجاور منجر مي شود. لذا در هر کودک با درد گوش يا احساس پري در گوش، تب، بي قراري و استفراغ بايد به پزشک مراجعه کرد. ديگر علل درد گوش مانند درد يا عفونت دندان، وجود جسم خارجي در گوش يا سفت شدن واکس (موم) گوش نيز بايد در نظر گرفته شود.
اگرچه عفونت گوش مياني آسان درمان مي شود، ولي در کودکي که عفونت مکرر گوش وي بهتر نشد، شواهدي از کاهش شنوايي يا تاخير در تکلم داشته باشد، کانديداي عمل جراحي مي شود. در اين عمل، لوله هاي پلاستيکي کوچکي براي کمک به تهويه گوش مياني و حفظ تعادل فشار هوا در دو سوي پرده صماخ جايگزين مي شود. تعبيه سوراخ در پرده صماخ (جهت نصب لوله)، سبب کاهش شنوايي نمي شود بلکه در واقع کودکان مبتلا به اختلال تکلم يا تاخير در صحبت ناشي از کاهش شنوايي به دنبال تجمع مايع از اين وضعيت سود خواهند برد. حسب نوع مواد، لوله مذکور 6 تا 18 ماه در محل باقي مي ماند و پس از اين مدت مي افتد. پرده صماخ سوراخ و مايع درون گوش تحت بيهوشي عمومي، خارج شده و سپس لوله کوچکي در محل تعبيه خواهد شد. عمل جراحي دقايقي بيش طول نخواهد کشيد و از لحاظ ظاهري هيچ گونه اثري از عمل روي گوش ديده نمي شود. در هرحال اين لوله ها به مدت طولاني باقي نمي ماند و در صورت عدم خروج خودبه خودي، توسط متخصص گوش، حلق و بيني خارج خواهد شد.
*متخصص کودکان و نوزادان
**کارشناس مامايي