محمود سرابي
اگر «سياستمدار» را کسي بدانيم که با کمترين هزينه ها بيشترين منافع را براي مجموعه يي به دست مي آورد يا سياستمداري را فن کسب قدرت و نگهداري آن بدون نابود کردن ديگران بدانيم پس يکي از نمونه هاي مشهور سياستمداران معاصر ايران احمد قوام السلطنه خواهد بود.
بيشتر گروه هاي سياسي دوران پهلوي قوام را دشمن خود مي دانستند؛ توده يي ها، نظاميان سلطنتي، طرفداران انگليس، جبهه ملي و هر جريان سياسي ديگر که از سال هاي ابتدايي قرن تا کودتاي 28 مرداد در ايران فعاليت مي کردند حداقل يک بار با قوام روبه رو شده و در مقابل حرکات پيچيده و غيرقابل پيش بيني او بازي را واگذار کرده بودند اما اگر تمام اقدامات سياسي قوام را زيانبار بدانيم باز هم حداقل يکي از آنها به سود ايران تمام شد و آن معامله قوام با شوروي بود.
در جريان جنگ جهاني دوم ارتش شوروي وارد خاک ايران شد و قسمت شمالي کشور را اشغال کرد. حضور اين ارتش علاوه بر ناامني و آزارهايي که معمولاً در اثر اقامت نظاميان خارجي ايجاد مي شد باعث نيرو گرفتن و تشکيل دسته ها و گروه هاي چپ بود. حزب توده از فرصت استفاده کرده و حوزه قدرت خود را گسترش داد. تبليغات انديشه هاي مارکسيستي بيشتر شد و بدتر از همه اينکه قسمتي از کشور در حال جداشدن بود. سيدجعفر پيشه وري به همراهي نيروهاي ديگر عملاً آذربايجان را از ساير مناطق جدا کرده و فرقه دموکرات را حاکم آن ساخته بود. در کنار اينها وجود نفت در شمال کشور ايران شوروي را به طمع انداخته بود تا با فشار نظاميان خود امتيازي مانند انگليسي ها در جنوب به دست آورد. در اين زمان ارتش ايران بسيار ضعيف شده و تواني براي راندن مهاجمان نداشت. ديکتاتوري و خفقان رضاشاه بسياري از سياستمداران تواناي قديمي را به کشتن داده يا خانه نشين کرده بود. شاه جوان و بي تجربه چيزي از کشورداري نمي دانست و قحطي و بحران ناشي از شرايط جنگي اقتصاد ملي و معيشت مردمي را از نفس انداخته بود. بعد از دولت ضعيف حکيم الملک قوام وارد صحنه شد و همه در انتظار ماندند تا ببينند با شوروي چه معامله يي مي کند. طمع شوروي به شمال ايران قابل انکار نبود. کافتارادزه معاون کميسارياي امور خارجه شوروي به مولوتوف وزير خارجه اين کشور مي نويسد؛ «ضروري است که تاريخ خروج نيروهايمان از ايران را به تعويق انداخته و از اين راه تحقق هدف هايمان را تضمين کنيم. زيرا فراخواندن نيروهاي شوروي از ايران به نحو اجتناب ناپذيري به تقويت نيروهاي ارتجاعي در کشور خواهد انجاميد.» لاورنتي بريا مرد قدرتمند دستگاه هاي جاسوسي شوروي نيز در شهريور 1323 با ارائه گزارشي از سياست هاي نفتي در جهان و مخصوصاً وضعيت منابع نفتي و استخراج کنندگان آنها در ايران بر کسب منافع شوروي در مقابل ديگر قدرت ها تاکيد مي کند.1 در روز 29 بهمن 1324 قوام کابينه خود را معرفي مي کند و بلافاصله روانه شوروي مي شود. قبل از سفر وي، از دو روزنامه «رهبر» ارگان حزب توده و «ظفر» ارگان مرکزي اتحاديه هاي کارگري حزب پيام حسن نيتي براي رهبران شوروي مي رسد که در تکميل پيام قبلي مبني بر حضور چند چهره طرفدار شوروي در کابينه ارسال شده بود. سفر او از طريق بادکوبه و استالينگراد به مسکو مورد استقبال روساي اين کشور قرار مي گيرد و مذاکرات بين نخست وزيران ايران و شخص استالين آغاز مي شود. قوام در ابتدا تخليه ايران از ارتش شوروي و مساعدت در حل مساله جدايي طلبي آذربايجان را مطرح مي کند. استالين به استناد قرارداد اسفند 1299 (1921) مي گويد؛ شوروي نيروهايش را در ايران حفظ خواهد کرد و آذربايجان هم يک مشکل داخلي است. علاوه بر اين استالين مساله امتياز نفت شمال براي شوروي را مطرح مي کند تا در شرايطي برابر با انگليس قرار گيرد. قوام ضرورت موافقت مجلس براي عقد هر قرارداد خارجي در ايران را متذکر مي شود و در مورد قرارداد اسفند 1299 مي گويد؛ شرايط جنگي در ايران از بين رفته است و قرارداد ديگر قابل استناد نيست. اولين جلسه مذاکره بدون نتيجه به پايان مي رسد. قوام که از اراده قوي شوروي براي تصرف خاک و نفت ايران اطمينان پيدا کرده بود دست به حيله يي مي زند و در جلسه بعدي مذاکره با وزير خارجه شوروي اظهار مي دارد هرگونه واگذاري امتياز نفت بايد در مجلس تاييد شود و از آنجا که عمر مجلس چهاردهم به پايان رسيده است بايد حتماً انتخابات جديد برگزار شود ولي تا وقتي که ارتش بيگانه يي در ايران حضور داشته باشد امکان برگزاري انتخابات وجود ندارد. البته مولوتوف همان روش استالين را به کار برده و مي گويد؛ «شوروي نيازي به سرزمين هاي بيگانه ندارد. ما تنها خواهان صلح در مرزهايمان هستيم و براي تضمين چنين صلحي ضروري است تا دو مساله روشن شود؛ «نفت و آذربايجان».» ايران در سال 1298 (1919) در مورد منطقه باکو که در جريان جنگ هاي تزاري اشغال شده بود ادعاي ارضي کرد و همين مساله دستاويزي شده بود که مقامات شوروي هر از گاهي احتمال تهديد از سوي ايران را مطرح کنند. قوام در مذاکرات مسکو تنها دو نتيجه به دست آورد؛ اول اينکه ادعا شد آذربايجان مشکل داخلي ايران است و دوم اينکه مذاکرات مربوط به نفت در تهران ادامه خواهد يافت. اولين حرکت قوام با سرسختي شوروي شکست خورده بود. او در تهران جبهه ديگري را باز کرد. در دوران حکيم الملک نماينده ايران در سازمان ملل متحد که به تازگي تشکيل شده بود شکايتي از حضور نيروهاي شوروي را آماده کرده بود که زمينه بروز حساسيت هايي شده و رها شده بود. در اسفند 1324 قوام به حسين علا دستور داد شکايت را به محض تشکيل شوراي امنيت مطرح کند. چرچيل به تازگي اصطلاح معروف پرده آهنين را براي توصيف سياست شوروي رايج کرده بود و طرح اين شکايت در جلسات اوليه شوراي امنيت سازمان ملل انعکاس نامطلوبي براي شوروي داشت.
شرايط پيچيده
«سادچيکوف» سفير جديد شوروي وارد تهران مي شد تا مذاکرات را آغاز کند و شکايت ايران از شوروي به شوراي امنيت مي رفت. همزمان تعدادي از طرفداران انگليس مانند سيدضياء، علي دشتي و جمال امامي بازداشت شدند. با آشکار شدن موضوع طرح شکايت ايران، شوروي روش نرم تري در پيش گرفت و سادچيکوف در 15 فروردين 1325 پيشنهادي سه ماده يي را ارائه کرد. بر اساس اين پيشنهاد نيروهاي شوروي در پنج تا شش هفته خاک ايران را ترک مي کردند. شرکتي مشترک با 51 سهم از شوروي و 49 سهم از ايران تشکيل مي شد و مساله آذربايجان نيز در داخل ايران حل و فصل مي شد.2
در توضيح اين نرمش شوروي چند نظريه وجود دارد. قوام در اولين ملاقات با سادچيکوف احتمال استعفاي خود و روي کار آمدن شخصي ضدشوروي را به او گوشزد کرده بود. کابينه قوام و اقدامات ظاهري او تعارض چنداني با سياست هاي شوروي و فعاليت هاي حزب توده نداشت و سادچيکوف مي خواست اين موقعيت را حفظ کند. آغاز جنگ سرد و رقابت ابرقدرت ها هم شوروي را وادار مي کرد از درگيري مستقيم در ايران پرهيز کند تا زماني که با کمک گروه هاي وابسته به خود و حضور ارتش سرخ بتواند مجلسي وابسته را بر سر کار آورد. در اين ميان قوام با آيت الله بروجردي تماس گرفت و با توجه به حضور دشمن در ايران و نزديک شدن زمان انتخابات تقاضاي تحريم انتخابات را کرد. آيت الله بروجردي اگرچه معمولاً وارد کشمکش هاي سياسي نمي شد ولي در اين زمينه بسيار هوشيار بود. وي اعلام کرد با اين وضعيت و تا زماني که آذربايجان آزاد نشده است، دولت انتخابات را برگزار نکند.
فرقه دموکرات آذربايجان که منتظر برگزاري انتخابات مجلس و مقطعي شدن جدايي طلبي خود بود با اين کار در وضعيتي معلق باقي ماند. حال زمامداران شوروي يا بايد ارتش سرخ را از آذربايجان خارج کرده و امتياز نفت را طلب مي کردند يا آذربايجان را نگه داشته و نفت را از دست مي دادند. قوام در گفت وگويي با سفير امريکا چنين گفت؛ «اگر شوروي مجبور شود بين اين دو يکي را انتخاب کند اطمينان دارم که آذربايجان را قرباني خواهد کرد.»3 اين پيش بيني درست بود.
ارتش شوروي کم کم عقب نشيني را آغاز کرد و نظاميان آن که تا قزوين را در اختيار خود داشتند از ايران خارج شدند. جدايي طلبان آذربايجان که در پناه ارتش دوام آورده بودند به وحشت افتادند. در ارديبهشت 1325 چند ماه بعد از روي کار آمدن قوام ارتش سرخ بدون درگيري نظامي و صرفاً براساس معاملات سياسي ايران را ترک کرد. آذر 1325 ارتش ايران با دستور «نظارت بر انجام انتخابات» به سمت آذربايجان حرکت کرد و فرقه دموکرات ساده تر از آنچه تصور مي شد، متلاشي شد. ديگر بهانه يي براي به تعويق انداختن انتخابات نبود. در تيرماه 1326 مجلس با 136 نماينده تشکيل شد که 80 نفر آنها از طرفداران قوام بودند و با نفوذ او راه خود را به مجلس باز کرده بودند.
قوام در اين مدت شوروي را با تحقيق و پژوهش در مورد حوزه هاي نفتي شمال و امکان استخراج از آنها سرگرم نگه داشته بود. شکايت ايران از شوروي در سازمان ملل هم از جريان افتاد و قوام اگرچه به نمايندگان شوروي گفت که شکايت را دنبال نمي کند ولي از سوي ديگر به حسين علا دستور داده بود همچنان موضوع را زنده نگه دارد.4 شوروي که ارتش خود را از ايران خارج کرده و آذربايجان را از دست داده بود، حالا در انتظار دريافت امتياز نفت شمال بود. «سادچيکوف» به تاخير ايران در واگذاري امتياز اعتراض کرد که بوي تهديد از آن به مشام مي رسيد و آلن سفير امريکا در سخنراني که براساس سياست هاي جديد جنگ سرد و مهم تر از همه «دکترين ترومن» تنظيم شده بود رسماً اعلام کرد از حاکميت ايران بر منابع نفت حمايت مي کند و ايران مختار است پيشنهاد شوروي را بپذيرد يا رد کند. ولي اين پايان کار نبود. در 30 مهرماه سال 1326 مجلس ايران پس از شنيدن گزارش نخست وزير موافقتنامه 15 فروردين 1325 را که بين قوام و سادچيکوف به امضا رسيده بود، باطل کرد. طرفداران قوام در مجلس کاري کردند که تعهد او به شوروي برداشته شد. در اين ميان شوروي که آذربايجان را رها کرده بود نفت شمال را نيز از دست داد. زمامداران شوروي درست از همان نقطه يي ضربه خوردند که قوام در مسکو به استالين يادآوري کرده بود هرگونه قرارداد خارجي بدون تصويب مجلس ايران اعتباري نخواهد داشت. شوروي نفت شمال، حضور نيروهاي نظامي و فرقه دموکرات آذربايجان را يکجا از دست داد. قوام السلطنه سياستمدار کهنه کار و زيرک که از جواني در دربار قاجاريه تجربه سياست را آغاز کرده بود تا آخرين روزهاي زندگي خود به اين معامله افتخار مي کرد.
پي نوشت ها؛ -----------------------
1- در تيررس حادثه، نوشته حميد شوکت، ص 199
2- غائله آذربايجان، خان بابا بياني، ص 476
3- در تيررس حادثه، ص 225
4- آيينه عبرت، سيف پورفاطمي، ص 211 
