
عليرضا بهداد
علينقي عاليخاني وزير اقتصاد دهه 40 (1341 تا 1348) در کتاب خاطرات خود موسسه استاندارد را موسسه يي مي داند که پاي برخي منفعت جويان براي صادرات و واردات کالاهاي غيراستاندارد به آن باز شده بود. وي يکي از مهم ترين کارهاي خود در طول فعاليتش با سه نخست وزير (اسدالله علم، حسنعلي منصور و اميرعباس هويدا) را احياي موسسه استاندارد مي داند. از آن روزگار بيش از چهار دهه مي گذرد. استاندارد از «موسسه» به «سازمان» تغيير نام پيدا کرده است. عظام الدين برزگري به عنوان رئيس سازمان استاندارد و تحقيقات صنعتي کشور ميراث دار سازماني است که عاليخاني خود را بنيانگذار آن مي داند. برزگري در گفت وگويي «استاندارد»، با اعتماد از سازماني سخن مي گويد که مافيا گاهي در آن قدم مي زند.
---
-چندي پيش محورهاي اصلي 45گانه برنامه پنجم توسعه از سوي رهبري ابلاغ شد، مي خواهم بدانم با توجه به اينکه يکي از اين محورها توسعه نظام استانداردسازي است، سازمان استاندارد به عنوان متولي اصلي نظام استاندارد کشور چه اقداماتي را براي برنامه پنجم توسعه در نظر گرفته است؟
هدف گذاري که براي برنامه پنجم توسعه در نظر گرفته ايم اين است که خودمان را آماده کنيم تا هر کالا و خدمتي در کشور تا سال 1404 (سال پاياني سند چشم انداز 20ساله) داراي استاندارد شود. به عبارت ديگر در اين سال، کالا يا خدمتي را نخواهيم داشت که مطابق با يکي از استانداردهاي چهارگانه منطقه يي، بين المللي، ملي و کارخانه يي نباشد. همان طور که اشاره کرديد مقام معظم رهبري در ابلاغ محورهاي برنامه پنجم توسعه عنايت خاصي را به استاندارد داشته اند و يک اصل کلي را براي استاندارد در نظر گرفته اند. توسعه نظام استانداردسازي ملي اصل کلي است که نظامي کلي دارد، بايد در برنامه پنجم، استاندارد را در همه بخش ها توسعه دهيم. مثلاً در برنامه پنج ساله چهارم آن گونه که بايد به استاندارد در بخش خدمات نپرداخته ايم. اما در برنامه پنجم قصد داريم براي بخش هايي همچون بيمه، حمل و نقل، بانکداري، گردشگري و ساير سازمان هاي خدمات دهنده استاندارد بنويسيم تا اين خدمات براساس استاندارد خاصي ارائه شود.
-يعني شما مي خواهيد براي رفتارهاي اجتماعي و مسووليت ها استاندارد بنويسيد؟
دقيقاً. مسووليت هاي اجتماعي، نحوه پاسخگويي به مردم و... همه اينها استاندارد مي خواهد که استاندارد آن را تدوين کرده ايم و در حال ارسال به وزارتخانه ها هستيم. در اين استاندارد نحوه رسيدگي به شکايات و پاسخگويي به مردم گفته شده تا براساس چه فرآيندي کار کنند.
-مثلاً اگر يک کارمند بانک با من نوعي بد برخورد کرد و استاندارد لازم را رعايت نکرد، مي توانم از او شکايت کنم؟
بله، حتي برخورد يک کارمند هم بايد براساس استاندارد باشد. پس در برنامه پنجم، مي خواهيم نظام استاندارد را هم در بخش توليد و هم در بخش خدمات که در چهار برنامه قبلي توجهي به آن نشده است، توسعه دهيم. به همين خاطر قصد داريم اساسي ترين و محوري ترين هدف در برنامه پنجم توجه و عنايت به تدوين و ابلاغ استانداردهاي بخش خدمات و اجراي آن باشد.
-به نظر شما آيا استانداردسازي رفتار مسوولان امکان پذير است. مثلاً شما خودتان يک سازمان زيرمجموعه دولت هستيد. بنا به آنچه گفتيد بايد هيات وزيران هم يک استاندارد داشته باشد. آمديم و اين هيات وزيران استاندارد خودش را رعايت نکرد، چگونه مي خواهيد به عنوان يک مدير زيرمجموعه با آن برخورد کنيد؟
درست است که ما زيرمجموعه دولت هستيم اما اين بدان معنا نيست که نتوانيم نظارت کنيم. سازمان بازرسي کل کشور مگر در دل حکومت نيست، ديوان محاسبات مگر در دل حکومت نيست. سازمان استاندارد هم به همين شکل است يعني داراي وظايفي است که حکومت براي آن تعيين کرده است. اصولاً سازمان استاندارد در کشورها به عنوان شخص ثالث مطرح هستند و مي توانند استانداردها و معيارهايي را مصوب کرده و آنها را به ساير سازمان ها ابلاغ کنند.
-يعني مثلاً با توجه به بحث انتخابات آيا سازمان استاندارد، براي استاندارد تبليغات يا راي گيري مي تواند وارد عمل شود؟
اين موضوع مربوط به حوزه قانونگذاري است. سازمان استاندارد در اين باره فقط مي تواند در نحوه تدوين دستورالعمل ها و قوانين اقدام کند. اتفاقاً يک بحثي هم در اين رابطه با مجلس شوراي اسلامي آغاز کرده ايم تا استانداردي براي قانون نويسي در کشور تدوين شود، به عنوان مثال در آلمان اين کار انجام و باعث شده قوانين ضد و نقيض از مجلس آن کشور بيرون نيايد چون اگر به فرض طرح يا لايحه يي در مجلس مطرح شود آن استاندارد سوابق قانوني را بررسي کرده و اگر موازي کاري نباشد اجازه تصويب آن را به نمايندگان مي دهد.
-سازمان استاندارد مي خواهد با مجلس خودمان چنين طرحي را به اجرا برساند؟
بله، اتفاقاً مجلس هم پذيرفته است و قصد داريم با همکاري مرکز پژوهش ها استاندارد قانون نويسي را تدوين کنيم.
-شما مي گوييد قرار است رفتارهاي اجتماعي را استانداردسازي کنيد، به عنوان مثال آيا براي رفتار پليس هم استانداردي مي توانيد بنويسيد؟
بله، برخورد پليس با مردم جزء رفتارهاي اجتماعي است و نياز به استاندارد دارد که تا پايان سند چشم انداز 20ساله استاندارد آن نيز تدوين خواهد شد. در برنامه پنجم قصد داريم شهروندان حقوق شهروندي خودشان را بدانند و متوجه باشند که مطالبات شان را از دستگاه هاي دولتي به چه نحوي بايد بگيرند.
-رئيس سازمان استاندارد بودن راحت است؟
راحت که نيست. من به خاطر علاقه مندي به بخش استاندارد و استانداردسازي که مي تواند در سطوح اجتماعي ايران و حتي بازارهاي جهاني و صدور فرهنگ ايراني نقش داشته باشد هيچ گونه احساس سختي نمي کنم.
-اشاره کرديد شغل راحتي نداريد. مي خواهم بدانم آيا عده يي هستند که به رئيس سازمان استاندارد فشار بياورند و پيشنهادات نامشروعي بدهند که استاندارد فلان کالا را بدهيد؟ به عبارت ديگر در شغل مافيا هم هست؟
بله، اين يک موضوع طبيعي است. بالاخره کساني هستند که دنبال تخلف و توليد کالاهاي غيراستاندارد و صادرات و واردات آن باشند. اين افراد هر وقت متضرر شوند اين ور و آن ور مي روند تا سازمان را تحت فشار بگذارند. اين فشارها هيچ تاثيري در تصميم گيري ما نخواهد داشت چرا که ما سازماني حاکميتي هستيم و به غير از اجراي استانداردهاي مربوطه هيچ توصيه و فشاري را نمي پذيريم. استانداردهاي ملي معيارهاي پذيرفته شده يي هستند که ما مجري اين معيارها هستيم.
-تا به حال شده به شما سفارشي کنند که هواي فلان کالاي ما را داشته باشيد؟
قطعاً، بالاخره در همه سازمان هاي کشورهاي در حال توسعه متاسفانه اين سفارش ها زياد است اما به شما اطمينان مي دهيم که اين سفارش ها در سازمان استاندارد کاربرد ندارند. کساني که استاندارد کالاي توليدي شان تاييد نمي شود حق اعتراض دارند اما حق ندارند ما را تحت فشار قرار دهند. اگر اعتراض کنند در کميته يي هفت نفره اعتراض آنها را بررسي مي کنيم. حتي بارها پيش آمده که پس از بررسي اعتراض ها، استاندارد کالايي تاييد شود.
-سياسي هستيد؟
اصلاً سياسي نيستم. خود را فردي کاملاً اجرايي مي دانم چرا که مديري هستم که از سال 71 با تمام زير و بم استاندارد آشنا شده ام و پله هاي پست اين سازمان را يکي يکي پشت سر مي گذارم.
-يادم مي آيد قبل از آمدن به سازمان استاندارد با آقاي محرابيان شرط و شروطي گذاشتيد و گفتيد اگر اين شرط و شروط اجرا نشود همکاري نخواهيد کرد، آيا اکنون راضي هستيد؟
بله، خوشبختانه آقاي محرابيان و ديگر مسوولان کشور به بحث استاندارد توجه ويژه يي دارند. شرط اصلي من اين است که در کشور استاندارد بايد رعايت شود چرا که توسعه استاندارد در کشور توسعه پايدار را به همراه دارد.
-سال آينده آخرين سال اجراي برنامه چهارم توسعه است. سازمان استاندارد در اجراي برنامه چهارم توسعه چقدر توفيق داشته است؟
هم اکنون در سازمان تيمي براي بررسي عملکردمان در برنامه چهارم توسعه تشکيل داده ايم. برنامه چهارم توسعه براي ما برنامه يي محوري است. من از زماني که به اين سازمان آمده ام به بررسي برنامه چهارم توسعه پرداخته ام. تدوين استانداردهاي حمل و نقل، ساختمان، مصرف سوخت و... تکاليفي قانوني بوده اند که بايد به انجام مي رساندم. تاکنون بيش از 85 درصد تکاليف قانوني برنامه چهارم را محقق کرده ايم و به گونه يي اميدواريم در سال آينده هيچ تکليفي از قانون برنامه چهارم بلااقدام باقي نماند.
-در حال حاضر چند استاندارد تدوين شده است؟
حدود 11 هزار استاندارد داريم که تنها براي 563 قلم کالا استاندارد اجباري است.
-با اين حساب مردم فقط مي توانند نسبت به 563 قلم کالا با اطمينان خاطر خريد خود را انجام دهند. راهکاري انديشيده ايد که کالاهاي مشمول استاندارد اجباري افزايش يابد؟
با امکانات موجود نمي توان براي همه کالاها استاندارد اجباري تعيين کرد. اين موضوع در هيچ کشوري امکان پذير نيست اما ما دو راهکار را براي اطمينان خاطر مردم در نظر گرفته ايم اولي گسترش فرهنگ استاندارد کارخانه يي و دومي برندسازي است.
قصد داريم استاندارد کارخانه يي را در کشور رواج دهيم تا کارخانه ها براي توليد خودشان يک استاندارد را تعريف کرده و آن استاندارد را در سازمان به ثبت برسانند. در ازاي اين کار سازمان يک شماره ثبت استاندارد کارخانه يي به آنها مي دهد. کارخانه يي که شماره ثبت مي گيرد آن را روي کالاي توليد خود درج مي کند تا مردم با اطمينان بيشتري نسبت به خريد آن کالا اقدام کنند و مطمئن باشند که اگر آن کارخانه خلاف استاندارد اظهار شده خود کالايي را به توليد برساند، مي تواند به سازمان استاندارد شکايت کند. اين اقدام جديدي است که باعث خواهد شد استاندارد خوداظهاري کارخانه ها در کشور رواج پيدا کرده و سطح عمومي کيفيت کالاها افزايش يابد.
-تکليف علامت استاندارد چه مي شود؟
علامت استاندارد يک علامت ايمني است که درج آن روي 563 کالاي مشمول استاندارد اجباري و الزامي و براي کالاهاي ديگر غيرالزامي است. اما کساني که شماره ثبت استاندارد مي گيرند مي توانند براساس قواعدي علامت استاندارد تشويقي نيز دريافت کنند.
-شما به عنوان رئيس سازمان استاندارد کشور در زندگي شخصي و کاري خود چقدر از کالاهاي استاندارد استفاده مي کنيد؟
در سازمان خودمان متعهد شده ايم از کالاهايي استفاده کنيم که علامت استاندارد داشته باشند. البته به استثناي کالاهايي که مشمول استاندارد اجباري نيستند. در زندگي شخصي ام هم همين طور است. وسواس من نسبت به استاندارد حتي به فاميل سرايت کرده به طوري که خواهرزاده ام که بچه يي هشت ساله است مي گويد دايي جان، فلان بيسکويت چون علامت استاندارد نداشت آن را نخريدم. به هر حال زندگي ما با استاندارد عجين شده است. پيشنهاد من به مردم اين است که موقع خريد کالاهاي مشمول استاندارد اجباري قبل از قيمت به نشان استاندارد آن توجه کنند.
-شوراي عالي استاندارد يکي از شوراهايي بود که به دستور رئيس جمهور منحل شد اما با توجه به مخالفت مجمع تشخيص مصلحت نظام دوباره احيا شد. حدود سه سال است که اين شورا جلسه يي نداشته و بسياري از کالاها به همين خاطر تعيين تکليف نشده اند، اين شورا چه زماني تشکيل جلسه خواهد داد؟
خوشبختانه رئيس جمهوري دستور تشکيل شوراي عالي استاندارد را داده است. در اين شورا که به رياست رئيس جمهوري تشکيل جلسه مي دهد دو معاون رئيس جمهوري (معاونت برنامه ريزي و رئيس سازمان حفاظت از محيط زيست) و 11 وزير عضو هستند. اقدامات لازم براي تشکيل اين جلسه صورت گرفته که فکر مي کنم تا پايان امسال جلسه اين شورا به رياست دکتر احمدي نژاد برگزار شود تا تکليف همه مواردي که در انتظار تشکيل جلسه بوده اند، مشخص و مسائل شان حل شود.
-چندي پيش يکي از مسوولان عراقي گفته بود به دليل ورود کالاهاي غيراستاندارد ايراني به عراق اعتماد مردم اين کشور نسبت به کالاهاي ايراني کم شده است. اتفاقاً مديرکل استاندارد تهران هم گفته بود برخي از صادرکنندگان قصد دارند چاي کپک زده به عراق صادر کنند و حتي با وزير بهداشت عراق هم در اين رابطه لابي کرده اند. اين موضع گيري را چگونه ارزيابي مي کنيد؟
اتفاقاً همين سه هفته پيش بود که مسوولان استاندارد عراق را دعوت کرديم آمدند و بعضي کارخانه ها و آزمايشگاه هايمان را ديدند و تاييد و تحسين کردند. نامه تشکرآميزي هم براي ما فرستادند. ما با عراقي ها تفاهم کرده ايم که ايران مي خواهد کالاهاي استاندارد را به بازار عراق بفرستد. متاسفانه برخي کشورها در عراق عليه کالاهاي ايراني تبليغ مي کنند و آن را بي کيفيت جلوه مي دهند و حتي کالاهاي غيرايراني بدون استاندارد را به عنوان کالايي ايراني معرفي کرده اند. به عراقي ها گفته ايم جلوي اينها را بگيرند. اينکه مطرح شده عده يي مي خواهند چاي کپک زده صادر کنند مطمئن باشيد اجازه نخواهيم داد و جلوي آن را مي گيريم. حالا هر کس هم که مي خواهد توصيه کند ما نمي گذاريم چنين کالايي وارد بازار عراق شود. اما يک زمان است که کالايي از کشوري ديگر به صورت ترانزيت وارد کشور ما مي شود، براساس قوانين بين المللي نمي توانيم جلوي ترانزيت آنها را بگيريم چون مسوول استاندارد ديگر کشورها نيستيم و فقط کيفيت کالاهاي توليد خودمان را تضمين مي کنيم.
-آقاي مهندس مي دانيد هر گاه قيمت نفت بالا مي رود به طور طبيعي حجم واردات به کشورمان افزايش پيدا مي کند. مي خواهم بدانم در چنين مواقعي استاندارد کالاهاي وارداتي را چگونه با استاندارد ملي خودمان تطبيق مي دهيم؟
در بخش کالاهاي وارداتي کالاهايي که مشمول استاندارد اجباري هستند يا در کشور مبدأ آزمايش مي شوند که در اين صورت بايد مدارک مستند را واردکننده ارائه دهد يا اينکه در گمرک خودمان مورد آزمايش قرار مي گيرند. اگر مستندات کافي براي يک نوع کالاي وارداتي مشمول استاندارد اجباري وجود نداشته باشد يا در آزمايشگاه ها اثبات شود آن کالا با استاندارد ملي مان تطبيق ندارد آن را مرجوع مي کنيم. ما در حال حاضر هر ماه نزديک به 70 محموله وارداتي را مرجوع مي کنيم که بيشتر اين کالاها مربوط به کشور چين هستند.
-آيا پشت پرده واردات اين کالاي غيراستاندارد مافيا هستند؟
مي تواند مافيا باشد يا غيرمافيا. با صاحب کالا کاري نداريم که فردي ضعيف است يا قوي. اجازه ورود کالاي غيراستاندارد را به کشور نخواهيم داد. اين مانيفست ماست. به آدم هاي پشت پرده يي کاري نداريم. حتي نمونه يي هم بوده که وزارتخانه يي کالايي را وارد کرده بود که چون با استاندارد کشورمان تطابق نداشت اجازه ورود به آن کالا را نداديم.
-مناطق آزاد هم تحت کنترل شماست؟
خير. مناطق آزاد قانون خاص خودشان را دارند. اما با مسوولان توافق کرده ايم در قشم و کيش استاندارد برخي کالاها را بررسي کنيم. اما اجازه قانوني براي توبيخ کالاهاي غيراستاندارد اين مناطق را نداريم.
-چندي پيش يکي از خبرگزاري ها خبري به نقل از شما درباره خودروي مينياتور درج کرده بود که رئيس سازمان استاندارد مينياتور را غيراستاندارد دانسته است. اما اين اظهارنظر شما به 48 ساعت نکشيد که برگشت، چرا؟
اين طور نيست. در مصاحبه اوليه نوشته بوديد رئيس سازمان استاندارد خودرو مينياتور را تاييد نمي کند در حالي که بحث من اين نبود. من در مصاحبه دوم گفتم مينياتور يک خودرو ملي و افتخاري براي مهندسان خودرو ايران است. اين خودرو کم مصرف بوده و قابليت نصب ترمز ABS و کيسه هوا را دارد اما بايد براي توليد انبوه مجوز توليد را از سازمان استاندارد بگيرد. البته مديرعامل سايپا در روز رونمايي از مينياتور گفته استانداردهاي 51گانه اين خودرو را در آزمايشگاه هاي داخلي و خارجي به دست آورده و مدارکش آماده است. قرار شده مديريت سايپا براي گرفتن تاييديه توليد انبوه مدارک را به ما ارائه کند تا اگر صحت اين مدارک تاييد شد توليد انبوه اين خودرو آغاز شود. اگر هم مشکلي باشد حتماً تذکر خواهيم داد.
-اگر بر فرض موردي را ديديد که در اين خودرو استاندارد لازم را ندارد و به شما بگويند که مصلحت نيست توليد ملي زير سوال برود آيا زير بار اين مصلحت مي رويد؟
نه اصلاً. مسوولان کشور چه رئيس جمهور و چه وزير صنايع در رابطه با رعايت استاندارد تاکيد زيادي دارند. حتي به خاطر داريد که آقاي احمدي نژاد در مراسم رونمايي از مينياتور اشاره کردند بايد مرکز تست تصادفات را در ايران راه اندازي کنيم که اين موضوع نشان دهنده توجه ويژه مسوولان رده بالاي کشور به بحث استاندارد است.