دکتر نويد احمدي روزبهاني

جراحي لوزه ها، شايع ترين عمل جراحي در سنين کودکي است و بسياري از افراد، جراحي لوزه ها را در خود يا اطرافيان شان تجربه کرده اند. بستني و آبميوه خنک بعد از عمل هم براي خيلي ها آشناست. ولي آيا بايد هميشه با لوزه ها به عنوان يک موجود مزاحم و اضافي برخورد کرد؟ نقش و عملکرد واقعي لوزه ها چيست و چه زمان بايد آنها را با جراحي خارج کرد؟

---

لوزه ها تجمعاتي از بافت لنفاوي هستند. در اين بافت، سلول هايي که اصطلاحاً لنفوسيت ناميده شده و از خانواده گلبول هاي سفيد هستند، در کنار هم قرار گرفته اند و در همان جا، تمايز پيدا کرده و فعاليت هاي خود را انجام مي دهند. در واقع ساختار لوزه ها تا حد زيادي به غده هاي لنفاوي که در همه مناطق بدن پراکنده اند، شبيه است. نقش اصلي سلول هاي لنفوسيت، همکاري در عملکرد سيستم دفاعي بدن است. گروهي از آنها، مسوول ساخت و ترشح آنتي بادي ها يا پادتن ها هستند. اين مواد، محافظت از ايجاد بيماري هاي عفوني را برعهده دارند. براي هر عامل عفوني، اعم از باکتري يا ويروس، يک يا چند پادتن اختصاصي ترشح مي شود. همين پادتن ها هستند که باعث ناگيرايي برخي از بيماري ها مي شوند. به عنوان مثال، هر کس به سرخک يا اوريون مبتلا شده و بهبود يابد، حتي در صورت مواجهه مجدد با ويروس اين بيماري ها، دوباره دچار اين بيماري ها نمي شود. بسياري از واکسن ها هم با تحريک ساخت و ترشح پادتن ها توسط سلول هاي لنفوسيت عمل مي کنند.

معروف ترين لوزه ها، دو لوزه کامي هستند که در دو طرف حلق و در پشت زبان قرار گرفته اند. اين دو را معمولاً مي توان به راحتي از طريق دهان و با فشردن زبان به سمت پايين مشاهده کرد. به جز اين دو، تجمع ديگري از بافت لنفاوي در پشت بيني قرار دارد که مستقيماً از طريق دهان قابل مشاهده نيست و به لوزه سوم يا آدنوئيد معروف است. در قائده زبان، بين دو لوزه کامي هم چندين تجمع لنفاوي ديگر وجود دارد که به لوزه هاي زباني موسوم هستند. بين لوزه هاي کامي و لوزه سوم نيز بافت هاي لنفاوي پراکنده يي وجود دارد که معمولاً اندازه آنها به حدي نمي رسد که با معاينه معمولي و با چشم غيرمسلح قابل مشاهده باشد. همه اين لوزه ها در مناطقي قرار گرفته اند که مسير عبور هواي تنفسي محسوب مي شود. همچنين لوزه هاي کامي و زباني در مسير عبور غذا قرار دارند.

لوزه ها در همه افراد وجود دارد ولي معمولاً در سنين کودکي، اندازه آنها بزرگ تر است و با افزايش سن، ساختار آنها دستخوش تغيير شده و اندازه آنها کاهش مي يابد. لوزه ها مانند ساير تجمعات لنفاوي بدن به التهاب و عفونت واکنش نشان مي دهند. اين واکنش به صورت مهاجرت تعداد بيشتري از سلول ها به لوزه ها و افزايش فعاليت سلول هاست که نمود خارجي آن، تورم و بزرگي لوزه هاست. هر عاملي که در محدوده دهان، حلق و بيني باعث بروز التهاب و عفونت شود، ممکن است واکنش لوزه ها را به همراه داشته باشد. در بسياري از موارد، عامل اوليه يي که واکنش لوزه ها را در بر داشته است، کشف نمي شود و فقط تورم و بزرگي غيرطبيعي لوزه ها جلب نظر مي کند.

مشکل زماني بروز مي کند که بزرگي لوزه ها منجر به بروز انسداد نسبي در مجاري تنفسي فوقاني شود. تورم لوزه سوم مي تواند با مسدود کردن خلف بيني، منجر به انسداد نسبي و در موارد شديد، انسداد کامل راه هوايي بيني شود که اين پديده، بيمار را ناگزير به تنفس دهاني مي کند. در کودکي که در حال رشد است، حذف بيني از راه هاي هوايي، اثرات مخربي بر شکل گيري ساختار صورت مي گذارد. اين کودکان در صورتي که قبل از بروز تغيير شکل درمان نشوند، دچار بدشکلي به صورت تورفتگي بخش مياني چهره و همچنين رشد نامنظم دندان ها مي شوند. تنفس دائمي از راه دهان، با کاهش دادن رطوبت حفره دهان و حلق، ممکن است باعث پوسيدگي دندان ها، التهاب مخاط ها و همچنين بوي بد دهان شود.

در ديواره هاي جانبي حفره خلف بيني، در مجاورت همان محلي که لوزه سوم قرار گرفته است، دريچه هايي وجود دارند که به لوله يا شيپور استاش متصل مي شوند. اين لوله ها، گوش مياني را به حلق متصل مي کنند و نقش آنها، تنظيم فشار هواي پشت پرده گوش است. در برخي موارد، تورم يا التهاب لوزه سوم منجر به کارکرد نامناسب و غيرطبيعي لوله استاش مي شود که اين امر با اختلال در تنظيم فشار گوش مياني، در نهايت به توکشيدگي پرده گوش و تجمع ترشحات در گوش مياني مي انجامد. نتيجه نهايي چيزي نيست جز کاهش شنوايي. بنابراين در همه بيماراني که در آنها، بزرگي غيرطبيعي لوزه سوم تشخيص داده مي شود، لازم است گوش ها نيز به دقت مورد بررسي قرار گيرند.

تورم لوزه هاي کامي نيز مي تواند در تنفس، تغذيه و تکلم اثرات منفي بگذارد. تورم آنها مي تواند منجر به خرخر يا حتي حملات قطع تنفس (آپنه) حين خواب شود. التهاب و عفونت مکرر لوزه ها نيز مشکلات فراواني را براي گروهي از بيماران ايجاد مي کنند. در سطح لوزه هاي کامي، شيارهايي قرار دارند که در برخي مواقع بيش از اندازه عميق مي شوند. گاهي ذرات غذا يا بافت هاي مرده يي که از خود لوزه جدا شده اند، همراه با ترشحات نواحي مجاور در اين شيارها تجمع کرده و عفونت آنها با باکتري هاي موجود در دهان و حلق، منجر به ايجاد بوي نامطبوع دهان مي شود.

هرچند لوزه ها در عملکرد دستگاه ايمني بدن خصوصاً در سنين کودکي داراي نقش هستند، ولي مشکلاتي که تورم يا التهاب مکرر آنها ايجاد مي کند، در بسياري از مواقع سبب مي شود از نقش آنها چشم پوشي و آنها را با عمل جراحي خارج کنيم. در واقع بافت هاي لنفاوي فراوان ديگري در بدن وجود دارند و ثابت نشده است که غياب لوزه ها، تاثير قابل توجهي در عملکرد کلي دستگاه ايمني داشته باشد. براي تصميم گيري درخصوص جراحي لوزه ها، صرفاً تورم و بزرگي آنها کافي نيست. در صورتي که التهاب مکرر لوزه ها با کارکرد روزمره فرد تداخل داشته باشد يا او را در معرض عوارض ديگر قرار دهد و همچنين در صورتي که انسداد ايجاد شده توسط لوزه ها با تنفس طبيعي تداخل داشته باشد، اقدام به عمل جراحي مي شود. اختلالات رشد صورت و دندان ها، مشکلات گوش و همچنين بوي نامطبوع دهان از ديگر مواردي هستند که پس از بررسي هاي کافي و اثبات ارتباط آنها با لوزه ها مي توانند عاملي براي انجام جراحي لوزه ها محسوب شوند.

رئيس مرکز روماتيسم ايران از يافته هاي يک پژوهش انجام شده توسط محققان اين مرکز براي نخستين بار در کشور در مورد آثار درماني داروي «آنژي پارس» در درمان «اسکلرودرمي» خبر داد و گفت؛ «اين پژوهش نتايج شگفت انگيزي به همراه داشته و اميد تازه يي براي درمان بيماران مبتلا به اين بيماري صعب العلاج به شمار مي رود.»

دکتر «فرهاد غريب دوست» فوق تخصص روماتولوژي با اعلام اين خبر افزود؛ «اين يافته ها، حاصل دو سال فعاليت پژوهشي است که توسط مرکز روماتيسم ايران و با همکاري دفتر فناوري رياست جمهوري در قالب پروتکل آثار داروي آنژي پارس، روي بيماران اسکلرودرمي تدوين و اجرا شده است.» وي تصريح کرد؛ «بيماري اسکلرودرمي نوعي بيماري روماتيسمي است که پوست بيماران در اين حالت ضخيم، خشن و سفت شده و در بدن آنان ايجاد زخم مي شود.» دکتر «غريب دوست» گفت؛ «اين بيماري، دست و پا، ريه، کليه و دستگاه گوارش را گرفتار و فرد را ناتوان مي کند.» وي با اشاره به اينکه زخم ها گاهي چنان پيشرفت مي کند که باعث قطع انگشتان فرد مي شود، يادآور شد؛ «حرکت انگشتان دست در اين بيماري محدود شده و فرد قادر به باز کردن کامل دستان خود نيست. درمان قطعي اسکلرودرمي تا به امروز نامشخص و جزء بيماري هاي صعب العلاج و لاعلاج شناخته شده است.» وي در ادامه با ذکر اين نکته که شش تا 10 هزار نفر از جمعيت کشور به بيماري «اسکلرودرمي» دچارند، فراواني آن در زنان را چهار برابر مردان اعلام کرد. رئيس مرکز روماتيسم ايران، آثار مثبت داروي آنژي پارس را که قرار است با فرمولاسيون جديد براي بيماران دچار اسکلرودرمي توليد شود، بسيار اعجازآور برشمرد و تصريح کرد؛ «استفاده از اين دارو در مواردي سبب ترميم زخم و رشد بافت از دست رفته شده است. همچنين باعث نرمي پوست و تغيير رنگ آن به حالت شفاف شده، طبيعي شدن پوست محل زخم ها و به طور کلي بهبود کيفيت زندگي مبتلايان را به دنبال داشته است.» وي مسائل ايمني، ژنتيک، برخي عوامل ميکروبي و... را از عللي دانست که در ايجاد اين بيماري موثرند؛ هرچند هنوز علت قطعي ابتلا به آن روشن نشده است. دکتر «غريب دوست» يادآور شد؛ «ابتلا به اين بيماري در سنين زير 5 سال و بالاي 70 سال نادر است و شيوع آن در سنين 35 تا 50 سالگي مشاهده مي شود.» وي گفت؛ «آثار مثبت درماني داروي آنژي پارس که از سوي محققان کشورمان اخيراً به توليد رسيده است، تاکنون تنها روي زخم پاي ديابتي مشاهده شده بود؛ اين در حالي است که نتايج شگفت انگيز اين دارو بر ترميم ضايعات عروقي به مراتب بيش از درمان زخم پاي ديابتي بوده است.» اين فوق تخصص روماتولوژي اظهار داشت؛ «نتايج درماني در مراحل ابتدايي بيماري بيشتر رضايتبخش است. هرچند نتايج در مورد افرادي که حتي 20 سال سابقه ابتلا به اين بيماري را داشته اند، مثبت گزارش شده است.» وي در پايان اظهار اميدواري کرد؛ «با توجه به بي عارضه بودن اين دارو و گياهي بودن آن و نتايج مثبت آن که به کميته راهبردي دفتر فناوري رياست جمهوري اعلام شده است، اميد مي رود داروي آنژي پارس با فرمولاسيون جديد براي بيماران اسکلرودرمي وارد بازار داروي کشور شود تا محققان ساير مراکز روماتولوژي نيز بتوانند به منظور کارآزمايي باليني از آن بهره گيرند.» مرکز روماتيسم ايران يک روز در هفته را براي معاينه و درمان بيماران «اسکلرودرمي» اختصاص داده است. بيماران براي هماهنگي بيشتر مي توانند به پايگاه اينترنتي اين مرکز به نشاني www.rcr.ir مراجعه کنند.

دکتر ياشيل احدي مقدم* / info@doctoryashil.com

عادت ساييدن دندان ها به هم «دندان قروچه» ناميده مي شود که با نام علمي «براکسيزم» شناخته مي شود. دندان قروچه بيشتر در خواب رخ مي دهد اما ساييدن يا به هم کوبيدن دندان ها در طول روز نيز در برخي افراد وجود دارد. علاوه بر بزرگسالان، در کودکان نيز اين پديده در خواب و بيداري ديده مي شود.

عوارض

دندان قروچه مداوم ممکن است باعث ساييده شدن و کوتاه شدن دندان (به ويژه دندان هاي جلو)، آسيب به لثه ها، سست شدن استخوان هاي نگهدارنده دندان و لق شدن و افتادن دندان، دردناک شدن دندان، کوتاه شدن ارتفاع صورت و شکل نازيباي فک ها و دندان ها، شکستن ميناي دندان و پرکردگي ها، مشکلات مفاصل فک، حساس شدن دندان ها، سردرد و... شود.

علل

- فشارهاي روحي (نگراني، بي خوابي، استرس و اضطراب)

- مشکلات دنداني (مشکلات اکلوژني ناشي از جفت شدن ناصحيح فک ها و دندان ها روي هم)

- عادت هاي ناخودآگاه

- آلرژي

- انگل هاي روده يي.

عوامل تشديدکننده

- اضطراب

- مصرف غذا و نوشيدني هاي حاوي کافئين (کولاها، شکلات و قهوه)

- مصرف نوشيدني هاي الکلي.

روش هاي کاهش

- خودداري از جويدن آدامس

- خودداري از جويدن مداد يا خودکار يا هر چيزي به جز غذا.

سعي کنيد علت هاي ساييدن و فشردن دندان ها را در خودتان پيدا کنيد. به عنوان مثال برخي وقتي مي خواهند چيز سنگيني بلند کنند، ناخودآگاه دندان هايشان را به هم مي فشارند. برخي وقتي فکر مي کنند ناخودآگاه دندان هايشان را به هم مي سايند. برخي هنگام عصبانيت، استرس يا اضطراب، دندان هايشان را فشار مي دهند.

در برخي موارد، کوتاه يا بلند بودن برخي دندان ها (به طور طبيعي يا ناشي از ترميم نادرست) يا نبود چند دندان بر اثر کشيدن، باعث مي شود زماني که دهان بسته است، دندان ها به طور طبيعي روي هم قرار نگيرند و به مرور باعث ايجاد عادت لغزاندن فک ها روي هم شود يا به نوعي شخص هنگام فکر کردن يا اضطراب، ناخودآگاه با دندان هايش بازي کند. در اين موارد نسبت به رفع عيب اکلوژني يا ترميم دندان ها با مراجعه به دندانپزشک اقدام کنيد. (مي توانيد براي مدتي نوک زبان تان را با احتياط بين دندان ها قرار دهيد.)

دندان قروچه شبانه

در اين حالت دندانپزشک براي شما وسيله يي به نام «نايت گارد» مي سازد که نوعي پروتز متحرک از جنس پلاستيک مقاوم است که با قالب گيري از دندان شخص ساخته مي شود و بايد شب ها در دهان قرار دهيد. اين وسيله باعث جلوگيري از فشارهاي نادرست و مضر روي دندان ها مي شود. البته در بسياري موارد، استفاده از اين وسيله، به مرور باعث کاهش و حذف عادت دندان قروچه هاي شبانه نيز شده است. قيمت اين وسيله زياد گران نيست و استفاده از آن جهت پيشگيري از عواقب دندان قروچه ضروري است.

درمان دارويي

معمولاً براي اين اختلال، مصرف دارو توصيه نمي شود. طي تحقيقات جديد، مشخص شده در صورتي که مشکل دندان قروچه ناشي از استرس و ناراحتي هاي عصبي باشد، مصرف مقطعي داروهايي مثل «گاباپنتين»، «پروپرانولول» و «بوسپيرون» در رفع آن موثر است. لازم به توضيح است که مصرف داروهايي چون «افکسور»، «هالدول» و «پاکسيل» علائم بيماري دندان قروچه را تشديد مي کند.

البته بديهي است که مصرف دارو بايد با تجويز و تحت نظر پزشک صورت گيرد و مصرف خودسرانه اين داروها با استناد به مقاله حاضر هرگز توصيه نمي شود.

دندان قروچه در کودکان

حدود 10 درصد کودکان دندان قروچه دارند. کودکان در سنين بين چهار تا شش سالگي بيشترين احتمال ابتلا به اين مشکل را دارند. در دو زمان (رويش دندان هاي شيري و رويش دندان هاي دائمي) کودکان بيشتر دندان قروچه مي کنند. البته در بيشتر موارد، پس از رويش کامل دندان ها (شيري يا دائمي) اين عادت در کودکان از بين مي رود.

طبق تحقيقات به عمل آمده، اين عارضه در پسربچه ها بيشتر از دختربچه ها گزارش شده است. رديف شدن نامناسب دندان ها يا تماس غيرطبيعي بين دندان هاي پاييني و بالايي، کمبودهاي تغذيه يي، مشکلات اضطراب و استرس کودکان، انگل هاي دستگاه گوارش، آلرژي و... از علت هاي اين اختلال برشمرده شده است.

خطرات دندان قروچه در کودکان، کمتر از بزرگسالان است و به ندرت موجب بروز مشکلات و اختلالات جدي مي شود. اما ضروري است در صورتي که دندان کودک به نظر ساييده يا از بين رفته مي آيد، حساس شده و درد مي کند يا کودک دچار درد فک و مفاصل فک شده است، به دندانپزشک مراجعه شود. ممکن است در نوجوانان نياز به روکش موقت يا «نايت گارد» (محافظ شبانه) باشد.

براي جلوگيري از اين عارضه و کاهش استرس کودک کوشش کنيد رژيم غذايي کودک حاوي مقدار آب کافي و فراوان باشد و او را به ورزش هاي کششي و ماساژ ترغيب کنيد.

*جراح، دندانپزشک

دکتر بهنام اوحدي* / www.iranbod.com

در فيلم درماني درمانگر با هيجانات بيمار سر و کار دارد و مي تواند اين هيجانات را هنگام تماشا يا پس از ديدن فيلم تحليل کند. هنگام نمايش فيلم، کنش ها و واکنش هايي در ضمير ناخودآگاه و نيمه آگاه آدميان رخ مي دهد که به بروز احساساتي مانند خشم و شادي و نمايه هايي چون خنده يا گريه منجر مي شود. بدين ترتيب، برخي احساسات پنهان از ضمير ناخودآگاه به ضمير آگاه جريان يافته و تخليه انرژي هاي رواني انباشته شده را فراهم مي آورد. اين پديده براي بيمار آرامش و شادي پديد مي آورد. فيلم هاي طنزآميز و کمدي افزون بر تخليه انرژي رواني، سطح افسردگي بيماران را نيز کاهش مي دهند.

برآمد پژوهش هاي گروهي از دانشمندان در دانشگاه مريلند به طور کامل ثابت کرد تماشاي فيلم هاي کمدي باعث مي شود افراد شادتر و خوشنودتر باشند. همچنين نتايج اين پژوهش هويدا ساخت تماشاي فيلم هاي خنده آور به دليل کمک به روان شدن جريان خون، براي سلامت قلبي -عروقي آدمي سودمند است. پژوهشگران اشاره داشته اند برآمد به دست آمده از اين کار با يک دوره درمان از طريق مصرف داروهاي قلبي و نيز داروهاي افسردگي ستيز برابر بوده است. گروه پژوهشگران مي گويند خنده در گشاد شدن شريان ها تاثير دارد، اما پريشاني هاي روحي و رواني باعث تنگ شدن شريان ها مي شوند. دکتر «مايکل ميلر» رئيس گروه پژوهشي مي گويد؛ «برآمد اين پژوهش مي تواند براي سينماگران و فيلم دوستان جالب باشد. مردم بايد از اين پس کوشش کنند براي داشتن رواني سالم و روحيه يي شاداب، در برگزيدن تماشاي فيلم ها، سريال ها و برنامه هاي تلويزيوني دقت بيشتري داشته باشند.»

در روش فيلم درماني، گاهي روان درمانگر همراه و در کنار مراجع به تماشاي يک فيلم مي نشيند. هدف اين است که روان درمانگر با ديدن حالات مراجع و مشاهده اينکه او خودش را به جاي کدام يک از شخصيت هاي فيلم مي گذارد به ريشه ها و سرچشمه هاي مشکل او پي ببرد. در همان حال، روان درمانگر مي تواند مراجع را تشويق کند همانند شخصيت فيلم با مشکلات به چالش پرداخته و جسارت داشته باشد.

در ايران به دليل نبودن امکانات مناسب نمايش در مراکز درماني و دوبله نشدن بيشتر فيلم ها اين روش نمي تواند کاربرد فراگير در همه جا داشته باشد. بدبختانه از بيشتر فيلم هاي ايراني نيز (مگر شمار اندکي) به دليل روند دور از ذهن، باورنکردني و ساده انگارانه داستان فيلم و به ويژه پايان خوش تصادفي و شگفت انگيز آن نمي توان سود جست. البته آثاري همانند «سوته دلان» علي حاتمي، «دايي جان ناپلئون»، «آرامش در حضور ديگران» و «کاغذ بي خط» ناصر تقوايي، اغلب آثار و به ويژه «طعم گيلاس» عباس کيارستمي، «مرگ يزدگرد»، «رگبار» و «سگ کشي» بهرام بيضايي، «پستچي»، «آقاي هالو»، «هامون»، «درخت گلابي»، «مهمان مامان» و «علي سنتوري» داريوش مهرجويي، «گنج قارون» سيامک ياسمي، «وادنگ»، «جوجه فکلي» و ديگر آثار ارحام صدر، و برخي آثار تمدن قبل از انقلاب، «شب هاي برره» مهران مديري، «ماهي ها عاشق مي شوند» علي رفيعي، «سفرهاي دور و دراز هامي و کامي در وطن» نادر ابراهيمي، «قصه هاي مجيد» کيومرث پوراحمد، «طبل بزرگ زير پاي چپ» کاظم معصومي و حتي «ازدواج به سبک ايراني»، «قرمز» و.... مي توانند هر يک در جايگاه ويژه خود بر پايه مکتب فيلم درماني سودمند و دگرگون ساز باشند. در اين بين من به ويژه از «سوته دلان»، «دايي جان ناپلئون»، «گنج قارون»، «رگبار»، «سگ کشي» و «درخت گلابي» سود فراواني در شتاب بخشيدن به روند روان درماني شناختي -رفتاري برده ام.

بر پايه نظريه هاي گوناگون روانشناسي، مي توان تاثير فيلم را روي احساسات، عواطف، انديشه و شناخت مان تبيين کرد. در روان درمانگران هم مانند ديگر قشرهاي اجتماع، شيفتگان و دلبستگان فيلم فراواني پيدا مي شوند.

آنها دريافته اند از هنگام يونان باستان، «نمايش» مي تواند اثرهاي روان شناختي سودمند و کارسازي داشته باشد. ارسطو در کتاب بوطيقا چنين گفته است؛ «تراژدي بايد رحم و ترس را برانگيزد تا تخليه هيجاني ممکن شود.» روان درمانگران مي دانند که اين جمله شکوهمند آغاز تبيين «هنردرماني» در دنيا است. بيش از دوهزار سال بعد فرويد از واژه «کاتارسيس» (تخيله هيجاني) در درمان بيمارانش سود جست؛ اما آنکه استفاده درماني از نمايش را آغاز کرد، يک روانشناس خلاق به نام «مورنو» بود. او واژه «سايکودراما» يا «روان نمايشگري» را در دهه 1930 ابداع کرد. در همين دهه يک پزشک انگليسي از واژه «دراماتراپي» استفاده کرد که دقيقاً معناي تئاتردرماني را مي دهد. در بيشتر روش هاي سايکودراما و تئاتردرماني بيمار کاملاً کنش مند (فعال) است.

به همين دليل «سايکودراما» همانند «رقص درماني» از همان سال ها به عنوان يکي از روان درماني هاي مهم پذيرفته شد. هويدا نيست چه کسي براي نخستين بار از سينما براي شتاب بخشيدن به درمان سود جست، اما «برني وودر» انگليسي خود را بنيانگذار اين روش در سال 1988 مي داند.

*بورد تخصصي اعصاب و روان از دانشگاه علوم پزشکي تهران