هنگامه شهيدي

براساس گزارش اخير روزنامه «واشنگتن تايمز» يک مقام رسمي وزارت امور خارجه امريکا و متخصصان امور ايران اعلام کردند؛ «باراک اوباما» رئيس جمهوري منتخب امريکا در پي ايجاد سمتي به منظور هماهنگي براي دسترسي به ايران است. اين مقام اعلام کرده ايده انتخاب «هماهنگ کننده ارشد دسترسي به ايران» در نخستين ديدارهاي «باراک حسين اوباما» با «هيلاري کلينتون» وزير امور خارجه منتخب و تيم انتقال قدرت وي مطرح شده است. اين مقام ارشد در ادامه همچنين گفته؛ «طرح پيشنهادي بر اين مبنا استوار است که منصب جديد بايد بر اساس چارچوب هاي ديپلماتيک فعلي بنا شود.» در همين خصوص «پاتريک کلاووسون» معاون مدير موسسه تحقيقات خاور نزديک در واشنگتن اظهار داشته؛ «نشانه هاي زيادي مبني بر اينکه اين راه با جديت دنبال مي شود، وجود دارد.» در تاييد اين خبر «تريتا پارسي» رئيس شوراي ملي ايرانيان - امريکاييان اعلام کرده بود؛ «سمتي براي نماينده ويژه مربوط به امور ايران در نظر گرفته شده است.» روزنامه «واشنگتن پست» نيز در 18 دسامبر 2008 نوشته بود؛ «علاوه بر فرستاده ويژه براي هند، پاکستان، افغانستان که «ريچارد هالبروک» نامزد آن است، احتمالاً يک فرستاده ويژه نيز براي بحث اعراب - اسرائيل تعيين خواهد شد و احتمالاً «دانيل کورتزر» ديپلمات بازنشسته و سفير سابق امريکا در اسرائيل و مصر براي آن نامزد است. بحثي هم درباره انتخاب «کريستوفر هيل» معاون فعلي وزير امور خارجه به عنوان نماينده ويژه در امور کره شمالي مطرح است. «دنيس راس» مشاور نزديک اوباما در صورتي که پست معاون امور سياسي وزارت خارجه يا برخي سمت ها در کاخ سفيد را بر عهده نگيرد، احتمالاً فرستاده ويژه در امور ايران خواهد شد و يک دستور کار گسترده تر براي تمام خاورميانه خواهد داشت.» با توجه به اخبار منتشرشده در بسياري از رسانه ها مبني بر انتخاب «دنيس راس» از سوي چهل و چهارمين رئيس جمهور ايالات متحده به عنوان «هماهنگ کننده ارشد دسترسي به ايران» در اين مقاله تلاش شده بيوگرافي و ديدگاه هاي وي براي آشنايي بهتر کارشناسان سياسي کشورمان مطرح شود.

«دنيس راس» در 26 نوامبر 1948 در سانفرانسيسکو متولد شد. وي در سال 1970 از دانشگاه يوسي ال اي فارغ التحصيل و موضوع «سياستگذاري اتحاد جماهير شوروي» را براي رساله دکتراي خود برگزيد. او از سال 1984 تا 1986 مديريت اجرايي پروژه مشترک دانشگاه هاي برکلي و استنفورد، تحت عنوان «عملکرد بين المللي اتحاد جماهير شوروي» را بر عهده گرفت. راس دو مدرک دکتراي افتخاري از دانشگاه سيراکيوز و مرکز علوم ديني يهود دريافت کرد و بالاترين نشان دانشگاه يوسي ال اي را به خود اختصاص داد. او با بيش از 25 سال تجربه و فعاليت پژوهشي و سياسي در زمينه اتحاد جماهير شوروي و خاورميانه به همکاري با وزراي خارجه دولت هاي پيشين امريکا از جمله «جيمز بيکر»، «وارن کريستوفر» و «مادلين آلبرايت» پرداخت. پيچيدگي سياست خاورميانه و نقش آن در آينده و سرنوشت امريکا، مهم ترين موضوعات سخنراني هاي راس را تشکيل مي دهند. «دنيس راس» مدير و محقق کرسي زيگلر در موسسه سياست خاور نزديک واشنگتن، به مدت 15 سال نقش مهمي را در شکل گيري و ساختار سياست امريکا در روند صلح خاورميانه و مذاکرات طرفين ايفا کرد. راس ديپلمات دوران رياست جمهوري بوش و کلينتون و نماينده دولت ايالات متحده در جريانات صلح به شمار مي آمد. از فعاليت هاي او در اين زمينه مي توان به مواردي چون کمک به اسرائيل و فلسطين در دستيابي به موافقتنامه موقت 1995، همکاري در عقد پيمان هبرون در سال 1997، تسهيل روند صلح اسرائيل و اردن و تلاش براي ايجاد توافق ميان اسرائيل و سوريه اشاره کرد. «دنيس راس» در زمان رياست جمهوري بيل کلينتون، هماهنگ کننده ويژه امور خاورميانه و در دولت جرج بوش پدر، رئيس اداره برنامه ريزي سياسي وزارت امور خارجه که وظيفه پيشبرد سياست امريکا در برابر شوروي سابق، اتحاد دو آلمان و پيوستن آن به ناتو، مذاکرات کنترل تسليحات و توسعه ائتلاف جنگ خليج فارس را برعهده داشت، بود. او در دوران رياست جمهوري ريگان به عنوان مدير امور خاورنزديک و آسياي جنوبي شوراي امنيت ملي و معاون اداره ارزيابي پنتاگون فعاليت مي کرد. کلينتون به دليل خدمات «دنيس راس»، نشان رياست جمهوري را به او اعطا کرد و «جيمز بيکر» و «مادلين آلبرايت» نيز بالاترين نشان و لوح افتخار وزارت امور خارجه را به او اهدا کردند. راس اکنون مشاور ارشد «باراک اوباما» در امور خاورميانه است.

«دنيس راس»، در جلسه استماع 24 آوريل 2008 کميته فرعي امنيت سرزميني و امور حکومتي مجلس سنا، طي گزارشي با عنوان «گزينه ها و استراتژي هايي براي برخورد با ايران» اظهار داشت؛ «وقتي رئيس جمهور بوش در سال 2001، قدرت را در دست گرفت، ايران يک کشور داراي قدرت هسته يي نبود، اما وقتي بوش کاخ سفيد را در ژانويه 2009 ترک مي کند، ايران اين موقعيت را به دست آورده يا در شرف به دست آوردن آن است.» وي در بخش ديگري از اين گزارش با عنوان «مخاطرات احتمالي در تغيير رفتار ايران؛ نگراني هاي اسرائيل از هسته يي شدن ايران» گفت؛ «خطر احتمالي اقدام نظامي پيشگيرانه اسرائيل براي کند کردن يا به تاخير انداختن برنامه هسته يي ايران کاملاً بالاست.» وي با اشاره به برآورد اطلاعات ملي و تاثير آن مدعي شد؛ «هدف اساسي ما در قبال ايران بايد پيشگيري از توسعه تسليحات هسته يي و تغيير دادن سياست هاي اين کشور در قبال صلح خاورميانه باشد. ايراني ها نيازمند سرمايه گذاري گسترده و کمک هاي فناوري از خارج هستند تا جلوي کاهش مستمر درآمد نفتي شان را بگيرند.»

«دنيس راس» راهکارها و گزينه هاي ديپلماتيک را براي تغيير رفتار ايران، توصيه مي کند. «تشديد تحريم ها»، «انجام مذاکرات بدون پيش شرط با ايران» و رويکرد ترکيبي مبتني بر «مشارکت بدون پيش شرط، همراه با اعمال فشار بر ايران» از جمله راه حل هاي پيشنهادي او براي مهار و تغيير رفتار جمهوري اسلامي است. «دنيس راس» طي مقاله يي تحت عنوان «چگونه مذاکرات موفقي داشته باشيم» که در شماره 24 مه 2008 در روزنامه «وال استريت ژورنال» منتشر شد، رويکردهاي سياست خارجي مک کين، اوباما و کلينتون را در قبال ايران، کره شمالي، حماس و حزب الله مورد بررسي قرار داد. راس در مورد موفقيت مذاکرات امريکا و ايران نوشته بود؛ «دو طرف بايد با يکديگر سازگار شده و خواسته هايشان را تعديل کنند. ما مجبور هستيم چيزي فراتر از خواسته هاي محض را روي ميز مذاکره قرار دهيم.» وي در اين مقاله خواسته ها و بده بستان هاي مورد نظر دو کشور را مطرح و در پايان مي پرسد؛ «آيا بايد به گفت وگو با کشوري مثل ايران برويم؛ آن هم در شرايطي که آنها، رهبران ما را ضعيف مي دانند؟» «دنيس راس» در سال 2008 با همکاري «سوزان مالوني»، «آشتون کارتر»، «سيد ولي ناصر» و «ريچارد هاس» کتابي با عنوان «ديپلماسي تغيير بازي» در مورد ايران و تصميم گيري درباره مساله هسته يي کشورمان منتشر کرده است. در اين کتاب گزينه نظامي در قبال ايران آخرين و بدترين انتخاب براي امريکا عنوان شده است. راس و همکارانش، اتخاذ «ديپلماسي اجباري» و مذاکره مستقيم با ايران را تنها راه موجود براي رئيس جمهور آينده مي دانند و خطاب به دولتمردان امريکا مي نويسند؛ «مردم ايران به اندازه کافي امريکايي مدار نيستند و در صورتي که منافع شان در اين گفت وگو زير سوال رود به سادگي مذاکره را کنار خواهند گذاشت.» «دنيس راس» بر اين باور است که ادامه فعاليت هاي هسته يي ايران به دليل عدم اعمال فشار کافي توسط دولت امريکا عليه ايران و ارائه نکردن مشوق هاي کافي به اين کشور است. وي همچنين مدعي است فشارهاي اعمالي بر ايران بايد با تمرکز کمتر در سازمان ملل متحد و عمدتاً با همکاري اروپا، ژاپن، چين و عربستان سعودي براي نشان دادن بهاي سنگين تغيير ندادن رفتار ايران به رهبران اين کشور انجام شود. در همين ارتباط «نيوزويک» به نقل از «دنيس راس» نوشته بود؛ «هر چه واشنگتن تمايل بيشتري براي تعامل مستقيم با ايران نشان دهد، همپيمانان امريکا براي شانه خالي کردن از اعمال فشار بر ايران، فرصت بيشتري پيدا مي کنند. اروپايي ها از اين مساله شکايت دارند که چنانچه مناسبات تجاري خود را با تهران کاهش دهند، چين از فرصت استفاده و اين فضاي خالي را پر مي کند؛ ولي اگر پکن را نيز با خود در مسير اعمال فشار عليه ايران همراه کنيم، اين نگراني از بين مي رود.» در مجموع در صورت اجرايي شدن انتخاب «دنيس راس» به عنوان «هماهنگ کننده ارشد دسترسي به ايران» به نظر مي رسد بايد ديپلماسي فعال و چندجانبه يي را از سوي واشنگتن در قبال کشورمان انتظار داشته باشيم که ضرورت دارد دستگاه سياست خارجي ما از هم اکنون تمهيدات لازم را فراهم کند.

ديپلماسي ايران؛ تعداد نظاميان امريکا در افغانستان ظرف شش ماه دو برابر مي شود. اين اولين نشانه از جنگ جديد امريکا در پشتونستان نيست اما مهم ترين نتيجه و رويداد محوري آن است. مايک مولن رئيس ستاد ارتش امريکا اعلام کرده حداکثر تا اوايل تابستان آينده 30 هزار نيروي جديد راهي افغانستان خواهند شد. امريکا هم اکنون 31 هزار نيرو در افغانستان دارد و با اعزام 30 هزار نيروي جديد شمار نيروهاي امريکا در همسايه شرقي ايران به 61 هزار تن خواهد رسيد و مجموع نيروهاي خارجي حاضر در اين کشور نيز از 70 هزار کنوني به 100 هزار تن مي رسد. براساس اظهارات رسمي فرماندهان امريکايي در ماه ژانويه (بهمن) سه هزار نيروي جديد به افغانستان مي روند و 3500 تن ديگر نيز در اسفند و فروردين اعزام خواهند شد. بدون ترديد امريکا براي نبردي بزرگ تر از درگيري هاي اخير با طالبان آماده مي شود. ژنرال پترائوس سرفرماندهي امريکا در منطقه دو راهبرد نظامي و ديپلماتيک براي پيروزي در اين جنگ تدارک ديده است. راهبرد نظامي براساس تکرار و شبيه سازي تجربه افزايش نيروها در عراق در افغانستان قرار دارد و راهبرد ديپلماتيک براساس همراه کردن کشورهاي منطقه از جمله پاکستان، ايران، عربستان و هند با ايده مهار طالبان و بنيادگرايان پاکستاني. زيرا يکي از مهم ترين نگراني هاي امريکا، گسترش تفکرات و گرايش هاي بنيادگرايانه در درون جامعه پاکستان و از جمله در درون ارتش و نيروهاي مسلح اين کشور بوده و هست. امريکا نگران است که در چنين فضايي، بنيادگرايان درون و بيرون ارتش براي سيطره يافتن بر قدرت سياسي همسو شوند و در يک اقدام هماهنگ نظير کودتا، دولت را سرنگون و يک دولت بنيادگرا ايجاد کنند.

از طرف ديگر امريکا از سال 2006 به اين نتيجه رسيد که مهار خطر طالبان فقط از طريق راهکار نظامي ممکن نيست زيرا عقبه لجستيکي و پشتيباني آموزشي، تدارکاتي و پايگاه هاي جذب نيرو و منابع مالي طالبان در درون خاک پاکستان قرار دارد و از طرف ديگر مهار تمايلات بنيادگرايانه حامي طالبان در درون خاک پاکستان نيز بدون مهار اين تمايلات در سراسر پاکستان ممکن نيست لذا امريکا در نيمه دوم سال 2007 راهبرد تغيير ساختار دولت در پاکستان با هدف کنترل و مديريت عقبه هاي طالبان را در دستور کار خود قرار داد. مهم تر از تمامي اين نکات، نکته محوري و مهم براي ايران، افزايش حضور نظامي- امنيتي امريکا در مناطق پيراموني ايران و نزديک به مرزهاي امنيتي و جغرافيايي کشورمان است. تا زماني که چالش هاي ايران و امريکا به قوت خود باقي است - حتي اگر تشديد نشود - هر نوع افزايش حضور نظامي امريکا در مناطق پيراموني ايران باعث افزايش فشارها بر امنيت ملي ايران خواهد شد و نبايد از تغيير سياست امريکا در افغانستان که به طور مستقيم و غيرمستقيم امنيت ملي ايران را متاثر خواهد کرد، غافل شد.