لادن نيکنام
اگر داستان بلند «بازگشت شازده کوچولو» را بخوانيد و اتفاقاً از اهالي ادب باشيد و از بد روزگار نويسنده هم باشيد، با خود فکر مي کنيد، چرا در غرب حلقه هاي فرهنگي در هم فرو رفته اند؟ چرا نوعي هماهنگي ميان تمام پديده هاي فرهنگي ديده مي شود و اينجا ما از آشنايي با پيشينه هاي ادبي خود مي هراسيم؟ بدون شک علل و عوامل بسياري در اين دلزدگي دخيلند. اما مهم اين است که فارغ از علل احتمالي در اين راستا قدمي برداريم. در غرب نويسنده يي شازده کوچولو خلق مي کند، در همان کشور يا همان قاره نويسنده يي از اين فضاي تخيلي و داستاني الهام مي گيرد، متني مي نويسد تا به زعم خودش موضع يا تکليف خود را با اين متن تاثيرگذار روشن کند.
گويي شازده کوچولو چنان در روح و جانش فرو رفته است که ناچار است در روايتي از همان دست با او همسفر شود. شازده کوچولو از اين منظر بازآفريني مي شود. از انحصار اگزوپري درمي آيد و ديگر شخصيتي است در دستان نويسنده يي به نام «ژان پير داويد». هر چند به پارامترهاي اصلي شخصيت شازده کوچولو احترام مي گذارد اما او را بازآفريني مي کند تا بار داستاني ديگري از او بکشد.
شايد اولين دستاورد اين متن، يا اين گونه متن ها، تاکيد و تثبيت بر آثار برجسته ادبي باشد، ديگري تکميل تجربه ها و سر آخر نويسنده براساس يک نياز شخصي به خلق متني پرداخته که دغدغه او بوده است؛ اتفاقي که در ايران شاهد آن نيستيم.
کسي فکر نمي کند کاري از هدايت، علوي، چوبک يا دانشور را ادامه دهد. در همان فضا نفس بکشد و تلاش کند به مخاطبان و مهم تر خودش يادآور شود که ميراث دار ادبياتي است که پيش از او اتفاق افتاده است. نويسندگان خارجي از اينکه تحت تاثير نويسنده ديگري تعريف شوند، هراس ندارند. بارها در گفت وگوهايشان هم يادآور شده اند که از چه نويسندگاني تاثير گرفته اند. اما داستان «بازگشت شازده کوچولو» از دل متن اگزوپري سر بر آورده است، هر چند که بر اين باورم اگر مخاطبي آن متن را نخوانده باشد، هم با اين داستان ارتباط برقرار مي کند. اما در اينجا نويسنده به لحاظ ساختاري از راوي اول شخص استفاده مي کند که به شدت منزوي است. گويي بزرگي جهان او را فريب نمي دهد. او جهان را با تمام ابعادش در اندازه هاي يک نقشه جغرافيايي مي بيند که مي تواند روي ميزش پهن کند و در خيال به اين کشورها سفر کند بدون آنکه از روي صندلي اش بلند شود. او خيالپردازانه زندگي مي کند و حتي دوستانش هم به اين ويژگي اخلاقي او اشراف دارند که وقتي مي گويد به سفر مي رود همگي خوشحال مي شوند، او را تشويق مي کنند ولي وقتي او مي گويد سوداي سفر به جاي عجيب و غريبي را دارد که کسي هم تا به حال اسم آن را نشنيده است، مشکوک مي شوند. سرانجام او کشتي پيدا مي کند که او را به جزيره مورد نظرش ببرد. به همين جاي روايت که مي رسيد به شدت مي توانيد به راوي شک کنيد. هر چند او با جزئيات به جغرافياي اين منطقه اشاره مي کند ولي از آنجا که خيالپرداز است همه چيز در سايه شک و ترديد قرار مي گيرد. نام مکان هايي که ذکر مي شود برايتان آشنا نيست. او رفتن به رم، لندن يا پاريس را مسخره مي کند. به نظرش اين شهرها يا کشورها رفتن ندارد. راوي در حقيقت به جست وجوي يک ناشناخته مي پردازد. او از اوج انزواي خود به سمت سفر به نقطه يي نامعلوم حرکت مي کند. اين تحول 180 درجه يي چرايي اش مشخص نمي شود. براي همين محل شک و ترديد قرار مي گيرد، چرا يک مرتبه اين مرد اقدام به اين سفر مي کند؟ چرا با کشتي قديمي و رو به نابودي راهي سفر مي شود؟ چرا مي خواهد به جايي برود که تا به حال کسي نرفته است؟ انگيزه هاي اين سفر در نهايت هم برايمان روشن نمي شود. صرفاً بايد بپذيريم که او مي رود و هيچ اتفاقي برايش هراسناک نيست. اما هر چه جلوتر مي رويم ابعاد اين سفر و ماهيت واقعي اش بيشتر زير سوال مي رود.
خطوط فراواقع گرايانه اين روايت پررنگ تر مي شود. گرفتار شدن در توفان و افتادن از روي عرشه و رسيدن به جزيره يي که به اندازه يک وجب جا بيشتر نيست، به غير واقعي شدن روايت و فضاي داستاني مي انجامد. با ورود شازده کوچولو و ارجاع لفظي مداوم نويسنده به شخص اگزوپري، مرزهاي وهمي- خيالي اثر محسوس تر مي شوند. به اين ترتيب شما به لحاظ ساختاري با دو گزينه تنها مي مانيد؛ يا روايت را داستاني وهمي و سوررئال بدانيد يا همه چيز را به اتکاي متن اگزوپري بپذيريد و همچنان به اين راوي اعتماد کنيد که از جنس نويسنده اول است. به هر حال در هر دو اين گزينه ها آنچه مشخص است خيالي بودن و ذهني بودن روايت است. هيچ چيز در عين واقعي بودن و پرداخت جزيي پردازانه رنگ واقعيت ندارد. نوعي از شاعرانگي در پس متن ديده مي شود. شبکه علت و معلول روايت هم چندان در خدمت پرداخت واقع گرايانه عمل نمي کند. ديالوگ هايي که ميان راوي و شازده کوچولو رد و بدل مي شود بسيار غيرواقعي مي نمايد؛ تنها يک نوع ارائه غيرواقعي که شما با کمال ميل ترجيح مي دهيد باورش کنيد.
اصولاً فضاي غيرواقعي که در اين داستان با آن مواجه مي شويد از نشانه هاي واقعي مدد مي گيرد؛ نشانه هايي که روابط غيرواقعي باعث مي شود کليت آن به سمت جهان غيرواقعي حرکت کند. شخصيت راوي در تضاد معناداري با شخصيت شازده کوچولو قرار مي گيرد.
اين تضاد هسته روايت را پرکشش مي کند. راوي اول شخصي که علاقه يي به سفر ندارد و صرفاً براساس يک اتفاق و يک تجربه خام دستانه در برابر شازده کوچولو قرار مي گيرد. او در ابتدا از سوال او درباره شکارچي ببر حيرت مي کند. برمي آشوبد اما هر چه جلوتر مي رويم و مي بينيم که راوي به ماجراي ببري که در سياره شازده کوچولو خانه گزيده علاقه مند مي شود، به شور و عشق شازده کوچولو براي محافظت از گل سرخش دل مي سپارد. شازده کوچولو بي آنکه ادعاهاي عجيب و غريب طرح کند اما از عجايب سفر خود براي يافتن يک شکارچي ببر مي گويد. نويسنده داستان بلند «بازگشت شازده کوچولو» به زيبايي از عناصر طنزآميز هم در روايتش استفاده مي کند. وقتي شازده کوچولو از محافظان محيط زيست در زمين مي گويد او مي تواند به زبان شيرها با آنها حرف بزند و شيرها مي گويند طرح حفاظت شده از آنها کلکي بيش نيست. انسان را متجاوز و فريبکار و سلطه جو معرفي مي کند.
شازده کوچولو حتي وقتي از سياره هاي ديگر هم مي گويد اين طنز را در تعريف ماجراها رعايت مي کند. وقتي از شخصيتي مي گويد که روبه روي خود روي ميزش ستون هايي از کاغذ گذاشته و از هر ستون کاغذي برداشته بر ستون ديگر مي گذارد. اين لحظه ها به شدت نگاه انتقادي نويسنده را به نظام بوروکراتيک نشان مي دهد. در حقيقت شازده کوچولو با تمام کوچکي، سادگي و معصوميت اش در تضاد با ساکنان سياره هاي ديگر است. او براي کساني از گل سرخ و ببر مي گويد که هيچ درکي از ماهيت آنان ندارند. حتي در بخشي از کتاب شازده کوچولو وقتي در جمعي از سياره اش مي گويد، آنها عناصر سياره او را نماد يا نشانه يي از ذهن آدمي مي پندارند. گل سرخ نماينده بخش پاک و معصومانه، ببر نشانه ددمنشي و عنصر تجاوزگر و به همين ترتيب باقي ساکنان سياره شازده کوچولو ديگر واقعي نبوده بلکه هر کدام نماد يا نشانه يي هستند براي تفسيرهاي مختلف. شايد ژان پيرداويد به اين طريق مي خواسته رندانه نگاه هاي نشانه شناسانه و تاويل مدار را به چالش کشد؛ نگاه هايي که در پس هر عنصر واقعي به دنبال ارجاعي غيرواقعي يا عنصري واقعي اما از جنسي ديگر مي گردند. نويسنده با اجراي اين صحنه ها مي خواهد بگويد بياييد به احترام واقعيت بيروني کلاه خود را از سر برداريم. همواره در هر افسانه يي به دنبال آنچه نمي بينيم نباشيم. به آنچه مي بينيم خوب دقت کنيم و سعي کنيم آن را به واسطه خودش بازشناسيم. در پس هر گلي لزوماً معنايي ديگر نهفته نيست. شازده کوچولو هم بسيار ساده از همه چيز مي گويد. او همه چيز را ساده مي بيند. همه چيز را آن گونه که هست مي بيند. يک گوسفند براي او صرفاً يک گوسفند است. تفسيرها و تاويل ها همواره چيزي جديد و بديعي به واقعيت ها نمي افزايند و اگر بيفزايند نکته يي قابل درنگ نيستند. بگذاريم يک حقيقت واقعي، يک شيء لمس شونده، يک موجود جاندار به همان شکل اوليه اش ديده شود. به همان صورت باقي بماند. صورت دگرگون شده امر بيروني هميشه پذيرفتني نيست. راوي اول شخص هم درصدد يافتن ارجاعات غيرواقعي از شازده کوچولو نيست. او مومنانه در راستاي جهان داستاني اگزوپري حرکت مي کند. هر چه شازده کوچولو مي گويد را باور مي کند. ابتدا با او جدل کرده اما سرانجام تسليم اش مي شود و ويژگي مهم اين رويکرد در اين مساله نهفته است که شخصيت داستاني اگزوپري در اين داستان به يک انسان واقعي تبديل شده و انتظار دارد باقي عناصر سياره اش هم همين مسير را در ذهن مخاطب طي کنند.
شازده کوچولو به شهرزادي زنده و جان دار، به انساني واجد کنش تبديل مي شود. او خود سفر را آگاهانه برمي گزيند تا سياره اش را نجات دهد. او به خوبي از خطري که او را و شايد جهان خالق اش (اگزوپري) را تهديد مي کند، آگاه است و براي همين است که هر آنچه پشت سر نهاده است را صادقانه براي راوي مي گويد و راوي را وامي دارد تا جان گوسفندش را نجات دهد و آنگاه دوباره به سفر خود ادامه مي دهد. حرکت ژان پيرداويد در اين کتاب اداي ديني است به متني که تمام انگاره هايش خيالي بوده اند
- در ابتدا - اما حالا خيال اگزوپري چنان به واقعيت تبديل شده است که شازده کوچولويش به جهان ذهني نويسنده راه پيدا مي کند. اين سفر را نهايتي نيست. مقصدي اگر هست باور کردن قابليت تبديل شدن امر ذهني به امر عيني است. شازده کوچولوي اين کتاب حقيقت دارد، وجود دارد و شما راهي جز باور دوباره و هميشه اش نداريد.
*اين کتاب با ترجمه آذر محمودي توسط نشر پيام امروز منتشر شده است.
