گروه سياسي،عشرت عبدالهي؛ در شرايطي که لايحه جرائم رايانه يي در مجلس در دست بررسي است، معاون دادستان تهران از تشکيل دادسراي ويژه جرائم رايانه يي و اينترنتي خبر داد. محمود سالارکيا روز گذشته با اعلام اين خبر به فارس گفت؛ با توجه به گسترش اينترنت و استفاده از ابزارآلات و دستگاه هاي الکترونيکي و کاربرد گسترده رايانه، جرائم مرتبط با آن افزايش يافته است. به همين دليل دادسراي ويژه يي تشکيل خواهد شد تا با برخورد تخصصي با جرائم اينترنتي و رايانه يي ميزان اين جرائم کاهش يابد. وي در همين زمينه گفته است که قضات متخصص و آشنا با مقوله رايانه در اين دادسرا حضور خواهند يافت. محمود سالارکيا در شرايطي اين اظهارات را مطرح کرده است که صاحب نظران معتقدند تشکيل «دادسراي ويژه جرائم رايانه و اينترنت» نياز به وضع قانون دارد. اين در حالي است که به رغم گذشت 10سال از سابقه فعاليت هاي گسترده اينترنتي در ايران هنوز قانون جامعي درباره آن تصويب نشده است و در اين ارتباط تنها مي توان به لايحه جرائم رايانه يي اشاره کرد که در خردادماه 83 از سوي قوه قضائيه تدوين و به دولت ارسال شد و قوه مجريه نيز اين لايحه را در تيرماه 84 به مجلس ارسال کرد. هرچند کليات آن توسط مجلس هفتم به تصويب رسيد، اما با پايان يافتن عمر اين مجلس و با روي کار آمدن مجلس هشتم نيز بايد روند تصويب کليات اين لايحه دوباره تکرار مي شد چرا که براساس اصل 141 آيين نامه داخلي مجلس تمامي اقدامات انجام شده در رابطه با طرح ها و لوايح معطل مانده در مجلس در صورتي که به شکل قانون درنيامده باشد، بايد مجدداً تکرار شود. بر همين اساس بود که دوباره کليات اين لايحه به تصويب رسيد تا در فرصتي ديگر در صحن علني مجلس مواد آن مطرح و پس از بررسي تصويب شود. پس با تجميع اين شرايط همچنان قانوني جامع در رابطه با نحوه برخورد با جرائم رايانه يي به تصويب نرسيده است. علي الخصوص اينکه در اين لايحه تاکيد شده در صورت تصويب نهايي اين لايحه، در هر حوزه قضايي در صورت ضرورت به تشخيص رئيس قوه قضائيه به تعداد مورد نياز شعبي از دادسراها و دادگاه هاي عمومي و انقلاب و تجديدنظر براي رسيدگي به جرائم اختصاص مي يابد.خبر تشکيل دادسراهاي ويژه جرائم رايانه و اينترنت در شرايطي است که اين لايحه هم اکنون در کميسيون قضايي مجلس در دست بررسي است. به همين دليل است که حقوقدانان معتقدند تا تصويب نهايي اين قانون نمي توان دادسراي ويژه يي در اين خصوص تشکيل داد. بر همين اساس کامبيز نوروزي حقوقدان بر اين عقيده است؛ «در حال حاضر در قوانين ايران جرمي به عنوان جرم رايانه يي وجود ندارد و ما تعريف قانوني از چيزي به نام جرائم رايانه يي در اختيار نداريم.»
وي ادامه داد؛ «چون مصاديق واژه جرم رايانه يي نامعين و مبهم است، بنابراين نمي توانيم بگوييم چه نوع جرمي در اين نوع دادسرا رسيدگي خواهد شد و اين باعث اغتشاش فضا مي شود.به گفته اين حقوقدان، روشي که اخيراً در دستگاه قضايي ايجاد شده است که به شکل هاي مختلف دادسراهاي ويژه تشکيل مي دهند، تجربه چندان موفقي نبوده است. خصوصاً اينکه معمولاً دادسراي ويژه با قاعده صلاحيت محل سازگار نيست. به اين معنا که در مقررات فعلي کشور دادگاه و دادسرا محل وقوع جرم قائل به رسيدگي هستند.» وي سپس ادامه داد؛ «اين نوع مشکل را در جاهاي ديگر نيز داريم. مثلاً در مورد واژه «امنيت اخلاقي» که در دو سال اخير به دفعات مورد توجه قرار گرفته است، از نظر حقوقي واژه مبهم، گنگ و ناشناخته يي است و اتفاقاً با استفاده از اين واژه اقدامات متعددي انجام شده که از نظر حقوق اساسي قوياً محل تامل و نقد است.»
نوروزي به سخنان آيت الله شاهرودي مبني بر نگراني در مورد امنيت حقوقي در جامعه اشاره کرد و گفت؛ «اين نوع مواجهه با مقولات اجتماعي، شيوه قانونگذاري و اين شيوه اجرايي مسائل قضايي امنيت حقوقي کشور را با اختلال بيشتري مواجه مي کند. حداقل دو دهه اخير در اين مورد تجربيات فراواني وجود داشته است که اميدواريم از اين تجربيات روزي پند بگيريم.»
وي تاکيد کرد؛ جرم رايانه يي تعريف نشده و مفهوم آن روشن نيست و مصاديق آن را از لحاظ قانوني نمي دانيم چيست.
از طرفي محيط ديجيتال و اقتضائات شبکه و خصوصيات جامعه شناختي اين تکنولوژي جديد حتي در دستگاه هاي فرهنگي حقيقتاً به درستي شناخته شده نيست و بدون شناسايي حقوقي و ماهوي اين نوع موضوعات نمي شود قانونگذاري انجام داد و موجب ناکارآمدي در اين نوع قوانين شد و مي تواند عليه حقوق اساسي شهروندان به کار رود.
در همين حال، صالح نيکبخت ديگر حقوقدان با يادآوري اين جمله که «هيچ عملي جرم تلقي نمي شود مگر قبلاً قانونگذار آن را جرم تلقي کرده و براي آن مجازات مشخص و تعيين کرده باشد»، تصريح کرد؛ «در فقه اسلامي از اين قاعده به عنوان قاعده «قبح عقاب بلابيان» ياد مي شود.»
وي سپس با بيان اين مقدمه گفت؛ «در مورد جرائم رايانه يي اگر چنانچه منظور جرائم خاص باشد که از طريق رايانه صورت گيرد، بايد ابتدا اين جرائم احصا، تصويب و براي آن مجازات تعيين شود.»
اين وکيل دادگستري با بيان اينکه «اگر منظور جرائمي باشد که در قوانين فعلي ايران وجود دارد و از طريق رايانه يا اينترنت صورت مي گيرد»، تاکيد کرد؛ «در اين صورت مجازات اين گونه جرائم همان است که در قوانين جزاي فعلي وجود دارد مانند جرائم توهين، نشر اکاذيب و هجو کردن. در اين حالت تشکيل دادسراهاي ويژه يي که دادستان کشور قصد برپايي آن را دارد از لحاظ وجود قانون با مشکل روبه رو نخواهد بود و در تعقيب متهمان به همان قوانين استناد مي شود.» نيکبخت افزود؛ «همچنين چنان که مساله صرفاً از لحاظ شکل رسيدگي و نحوه احراز وقوع جرم باشد و نياز به فضايي باشد که به مسائل اينترنتي آگاهي بيشتري داشته باشند، از اين لحاظ اختصاص ناحيه يي از دادسرا يا تشکيل ناحيه يي جداگانه از دادسرا بلااشکال است و نيازي به تصويب قانون در اين موارد نيست.»
اين وکيل دادگستري در پاسخ به اين سوال که آيا ممکن است اختصاص يک ناحيه دادسرا به جهت طرح پيشنهادي نمايندگان مجلس باشد، گفت؛« تصور نمي کنم دادسرا پيش از آنکه اين قانون به تصويب برسد چنين کاري را انجام بدهد زيرا اين طرح هنوز در مجلس به تصويب نرسيده و به شرح فوق تا قانوني تصويب نشود نمي توان به موجب آن اقدامات کيفري پيشگيرانه به عمل آورد.»
در همين زمينه محمدعلي دادخواه وکيل دادگستري معتقد است؛ «قبل از ورود به اين بحث بايد توجه داشت مقدمه واجب از نظر مباني استنباط واجب است و تا زماني که تمهيد مقدمات موضوعي فراهم نباشد، امکان بنا و انتفاع آن ناممکن است.»
وي سپس با بيان اين مقدمه گفت؛ «تا زماني که پايه هاي بنايي تعبيه نشده است، نمي توان آن بنا را ساخت و به استفاده از آن پرداخت. ايجاد هر مرجع اختصاصي اولاً نياز به قانون دارد و قبل از قانون خاص جهت مرجع اختصاصي بايد قانون ويژه نسبت به آن مورد، تصويب و تاييد شده باشد و تا زماني که اين ضروريات بدوي و تاسيسات پيشين ايجاد نشده است، امکان ايجاد ساختارهاي بعدي ناممکن است.»
دادخواه در ادامه حقوق شهروندي افراد را يادآوري کرد؛ «چنانچه به هر تصوري از حقوق شهروندي افراد کاسته شود اين امر مغاير صراحت قانون اساسي است که طبق اصل 37 قانون اساسي، اصل بر برائت است.»
اين حقوقدان با بيان اينکه «طبق قاعده قانوني بودن جرم و مجازات اقدام هيچ شخصي را نمي توان مستندي جهت تحديد آزادي ها دانست»، تصريح کرد؛ «در قانون اساسي صراحتاً آزادي و تماميت ارضي به گونه يي تدوين و اعلام شده است که نمي توان به بهانه حفظ تماميت ارضي حتي با وضع قانون از آزادي و اختيار انسان ها کاست.»
وي سپس افزود؛ «هر نوع کاستن آزادي هاي مصرح در قانون از نظر شرع «بدعت» است و نوعي ابراز نظر براساس ميل و هوي و هوس که در اسلام صراحتاً ممنوع اعلام شده است و به ويژه آن گناه هنگامي است که پس از کاستن آزادي ها آن را به دين نسبت
بدهند.»
به اعتقاد دادخواه «تنها هنگامي مي توان از حقوق و آزادي هاي افراد کاست که صراحتاً قانون در چارچوبه قانون اساسي اين اختيار را داده باشد والا چنين امري از منظر حقوق داخلي مغاير حقوق شهروندي است.»
بدين ترتيب دادخواه از موضع نگرش حقوق بين الملل نيز تاکيد کرد؛ «تشکيل دادسراي ويژه درخصوص جرائم رايانه و اينترنت نبايد برخلاف پيمان نامه هاي مدني - سياسي که ايران اجراي آن را برابر ماده 9 قانون مدني پذيرفته باشد.»