علي حکمت

ملک فيصل پادشاه اسبق عربستان سعودي در واکنش به اشغال بيت المقدس در جنگ شش روزه اعراب و اسرائيل در ژوئن 1967 به دست اسرائيليان گفته بود؛ «قدس به منزله عروس عربيت ما است و عرب ها نبايد بگذارند که قدس مورد تجاوز قرار گيرد...»

سال ها پس از اشغال بيت المقدس و ساير سرزمين هاي اشغالي و ادامه اشغال و تجاوز، شاعر عصبي مزاج و صريح اللهجه عراقي، مظفرالنواب در يک قصيده بلند و تيز و تند، ملک فيصل و ساير پادشاهان و روساي جمهور کشورهاي عربي را با لحن گستاخانه مورد خطاب قرار داد و گفت؛ «اگر قدس عروس شما و عربيت شما و به منزله ناموس شما است، پس چرا تنهايش گذاشته ايد و نه تنها تنهايش گذاشته ايد بلکه براي نجاتش از چنگال تجاوزکاران تلاش نمي کنيد و نه تنها تلاش نمي کنيد بلکه با خنجرهاي آخته در پشت درهاي اتاقي که مورد تجاوز قرار مي گيرد، خشمگينانه ايستاده ايد و با چهره هاي برافروخته بر سرش نهيب مي زنيد که به خاطر حفظ آبرو فرياد برنياورد و براي از دست نرفتن حيثيت و شرافت عربي، در مقابل هر بلايي که بر سرش مي آيد، دندان بر جگر بگذارد و جيغ و داد راه نيندازد.»

---

اما کالبدشکافي قضيه حزب الله لبنان ما را به اين حقيقت راهنمايي مي کند که مصداق کلام مظفر النواب است، جوهر شکل مقاومت اسلامي لبنان در اين نکته نهفته است که نه تنها در مقابل تجاوز و اشغال به سنت سران عرب تن نداده است، بلکه حفظ آبرو و صيانت از شرف و غيرت و ناموس را در پرتو جهاد و مبارزه مسلحانه با اشغالگران دانسته و دست به اقدام عملي زده است.

لازم به توضيح نيست که موضع استراتژيک اغلب رژيم هاي عربي تبعيت از سران کاخ سفيد، مماشات با اسرائيل و عدم تحمل نيروهاي مقاومت و ضداشغال است. دولت لبنان هم کم و بيش از اين قاعده مستثني نبوده است، اما به دليل تفاوت هايي که جامعه لبنان با ساير کشورهاي عربي دارد کم و کيف برخورد با نيروهاي مقاومت متفاوت و در سطح نازل تري بوده است.

همان طور که مي دانيم جامعه لبنان داراي تکثر ذاتي است و پلوراليسم سياسي و ديني و مذهبي در لبنان امري عادي است، به همين جهت مطبوعات، احزاب و تشکل هاي سياسي، اجتماعي و صنفي داراي اقتدار هستند و نهادهاي مدني داراي نقشي انکارناپذير.

حزب الله لبنان در نيمه هاي سال 1980 و پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران اعلام موجوديت کرد. ناپديد شدن امام موسي صدر رئيس مجلس اعلاي شيعيان لبنان و تغيير رهبري در جنبش محرومان و شاخه نظامي آن «امل» باعث شد نيروهاي زيادي دست به انشعاب بزنند و تشکل جديدي به نام «حزب الله لبنان» را تشکيل دهند. تشکل جديد به سرعت رشد کرد و با اعلام موضع خود که مبتني بر مبارزه مسلحانه عليه اسرائيل به منظور آزادسازي سرزمين هاي اشغالي لبنان در جنگ ژوئن 1967 بود، توانست هم تعداد زيادي از جوانان مومن و مجاهد را جذب کند و هم در بين مردم لبنان به ويژه شيعيان جنوب نفوذ و محبوبيت زايدالوصفي پيدا کند.

کم کم اينجا و آنجا درگيري هايي ميان افراد حزب الله و نيروهاي اسرائيلي رخ مي داد که به عنوان نمونه مي توان از درگيري ژوئيه 1993 و درگيري وسيع تري که معروف به عمليات «خوشه هاي خشم» در سال 1996 شد، نام برد. درگيري هاي ميان حزب الله و نيروهاي اسرائيلي اغلب با پيروزي نيروهاي مقاومت پايان مي پذيرفت و روز به روز بر محبوبيت آنان در بين مردم لبنان افزوده مي شد. اين افزايش محبوبيت و افزايش قدرت از آنان در مجموع تشکل توانمندي ساخت که هم دولت لبنان و هم همه نيروهاي سياسي و نظامي لبنان مجبور بودند آنان را به رسميت بشناسند و برايشان حساب و کتاب ويژه يي باز کنند. آنان در عرصه داخلي به عنوان يک تشکل سياسي و مدني به شدت فعال بودند و در انتخابات پارلمان و مشارکت در کابينه نقش هاي اساسي ايفا مي کردند. در عرصه نظامي هم اين توفيق را داشتند که بخش هاي زيادي از سرزمين هاي اشغال شده توسط اسرائيل را آزاد سازند؛ پديده يي که ارتش هاي کلاسيک و تا بن دندان مسلح خيلي از کشورهاي عربي از تحقق آن ناتوان مانده اند.

---

تجاوز ايالات متحده امريکا به عراق پيامدهاي عميق و همه جانبه يي را براي کل منطقه خاورميانه به دنبال داشت. در کنار طرح پروژه «خاورميانه جديد» هياهوي بسيار بر سر «هلال شيعي»، کوبيدن بر طبل اختلافات شيعه و سني، برجسته کردن متعمدانه نقش جمهوري اسلامي ايران در منطقه و وضعيت جديد حماس در غزه، بايد براي حزب الله لبنان هم چاره يي انديشيده مي شد. جنگ 33 روزه ميان اسرائيل و نيروهاي مقاومت اسلامي به منزله کليد زدن اين پروژه بود. ولي همان طور که همه ديدند و ديديم فرجام آن نه تنها به نفع اسرائيل نبود، بلکه به يک پيروزي تاريخي، اعجاب انگيز و تمام عيار براي حزب الله منتهي شد؛ موفقيتي که خيلي از ارتش هاي نيرومند عرب از به دست آوردنش عاجز مانده بودند.

به نظر نگارنده جنگ 33 روزه نقطه عطف تحولات اساسي در ارتباط با حزب الله است. معماران کارکشته پروژه «خاورميانه جديد» هنگامي که متوجه شدند در عرصه نظامي توفيق زيادي نصيب آنان نخواهد شد، تلاش کردند به کمک کارمندان و کارگزاران شان در بدنه حکومت و جامعه لبنان و با گشودن ميدان هاي رزم جديدي پاي رزمندگان مقاومت اسلامي را به خيابان هاي بيروت و ديگر شهرهاي لبنان باز کنند و با درگيري هاي داخلي هم مشروعيت سلاح آنان را در معرض ترديد قرار دهند و هم اعتبار و حيثيت تاريخي آنان را مصادره کنند و هم در اين کشمکش ها نيروهاي آنان را دچار فرسايش سازند. و کلام آخر اينکه تحولات چند روز اخير گرچه قدرت نمايي حزب الله، عقب نشيني دولت سنيوره و گروه هاي هم سو در 14 مارس را به دنبال داشت، اما اين خطر را همچنان در ذهن ها تداعي مي کند که کوچک ترين غفلت و غيرقابل اعتناترين لغزش مي تواند طرح طراحان خاورميانه جديد را- حداقل در عرصه لبنان- محقق ساخته و فاجعه به بار آورد.

---

اينجا مايلم متذکر شوم به عنوان يک روزنامه نگار بايد ناخوشنودي خود را از برخورد حذفي و نابجاي برخي از نيروهاي تحت امر حزب الله در ارتباط با وضعيتي که براي روزنامه «المستقبل و ايستگاه هاي ماهواره اي المستقبل و اخبار المستقبل» - وابسته به تشکيلات حريري - به وجود آمد ابراز دارم.

در دومين نشست جوانان بنياد باران در سال 87 نظام حقوقي و سياسي خليج فارس و جزاير سه گانه مورد بررسي قرار گرفت.

در اين جلسه داود هرميداس باوند با تاکيد بر اينکه خليج فارس در طول تاريخ و از دوران هخامنشيان و اشکانيان و حتي بعد از اسلام، درياچه يي ايراني بوده است و هر کس در ولايت فارس حاکميت داشته، در خليج فارس داراي سلطه موثري بوده است، گفت؛ بعد از قدرت يابي آل بويه در ايران، سلطه ايران بر تمامي خليج فارس و حتي درياي عمان و مسقط گسترش پيدا مي کند و پس از آن در دوره سلجوقيان و ايلخانيان و اتابکان فارس نيز بر تمامي خليج فارس به معناي امروزي آن اعمال حاکميت مي شد.

وي افزود؛ پس از سال 1505 امپراتوري دريايي پرتغال ظاهر مي شود و موفق مي شوند براي يکصد سال، سلطه خود را بر خليج فارس تحميل کنند و امراي هرمز را خراجگزار خودشان قرار دهند. ولي در زمان شاه عباس (1603 ميلادي) ايرانيان موفق مي شوند بر بحرين اعاده حاکميت و در سال 1612 منطقه امروزي امارات را از دست پرتغالي ها خارج کنند. اين استاد دانشگاه اظهار داشت؛ در سال 1620 بر قشم و هرمز نيز اعاده حاکميت صورت مي گيرد. در اين دوره حاکميت پرتغالي ها به مسقط و عمان محدود مي شود. در زمان صفويه اين حاکميت ايران، حاکميت موثري بود و پس از فتنه افاغنه و بحران داخلي، عماني ها براي مدتي راهزني دريايي را در پيش مي گيرند، تا اينکه نادرشاه با نيروي دريايي موثري مجدداً اعمال حاکميت مي کند و اعراب راهزن را سرکوب مي کند و در خدمت نيروي دريايي ايران قرار مي گيرند. بعد از مرگ نادرشاه نوعي جابه جايي جغرافيايي صورت مي گيرد. هرميداس باوند درباره سابقه ادعاي اعراب نسبت به جزاير سه گانه گفت؛ در حالي که حضور شيوخ در خليج فارس به قرن 18 برمي گردد، آنان هم اکنون ادعا مي کنند داراي حاکميت تاريخي در اين منطقه هستند. مساله جزاير ايراني پس از به پادشاهي رسيدن کريم خان مطرح شد. در نقشه هاي وزارت جنگ انگليس که تقديم ناصرالدين شاه شد، نقشه هاي درياداري و... جزاير سه گانه (ابوموسي، تنب بزرگ و کوچک) تحت مالکيت ايران دانسته شده است. اين ديپلمات سابق افزود؛ در آغاز قرن بيستم، انگليس با چالش دو قدرت بزرگ (آلمان و امريکا) مواجه مي شود. در اين شرايط اين قدرت ها تصميم مي گيرند با شيوخ عرب از جمله عمان قراردادهاي تحت الحمايگي امضا کنند و براساس آن متعهد شوند با هيچ دولتي وارد مذاکره نشوند و سرزمين هاي خودشان را در هيچ صورتي با ساير کشورها معامله نکنند. عمان هم در آن هنگام تقاضا مي کند تحت الحمايه ايران شود و اين موضوع موجب نگراني انگليس مي شود. در نهايت کويت نيز تحت الحمايه انگليس مي شود.

هرميداس باوند در ادامه سخنان خود اظهار داشت؛ در سال1903 نخست وزير انگلستان از دولت اين کشور مي خواهد مالکي براي جزاير سه گانه ايراني پيدا کنند و سرانجام شيخ شارجه به عنوان مالک اين جزاير عنوان مي شود و انگليس به دولت ايران اين مساله را اعلام مي کند و در مقابل ايران نيز به اين تصميم اعتراض مي کند و طي مذاکرات ايران تصميم مي گيرد پرچمش را از اين جزاير بردارد و ماموران گمرک را نيز خارج کند تا پيرامون اين موضوع مذاکره صورت گيرد.

وي تاکيد کرد؛ تنب بزرگ و ابوموسي بلاصاحب نبوده- طبق قوانين آن دوران حق تقدم مالکيت يک سرزمين بلاصاحب با کشوري بوده که براي اولين بار پرچم خود را در آنجا نصب کرده است- در حالي که ابوموسي و تنب کوچک از ابتدا متعلق به ايران بوده اند.

اين استاد دانشگاه تهران گفت؛ طي سال هاي 1904 تا 1968 انگليسي ها تنب بزرگ و کوچک را به راس الخيمه و ابوموسي را به شارجه واگذار کردند و در مذاکرات 1938 ايران با انگليس، ايران پيشنهاد مي کند براي جلوگيري از قاچاق دو کشور به صورت مشترک اقدام کنند. اما دولت هند مخالفت مي کند و آن را با سلطه بلامنازع خويش در تضاد مي بيند. داود هرميداس باوند با اشاره به سياست دولت انگلستان در قبال جزاير خليج فارس گفت؛ انگليس جزاير خليج فارس را به سه دسته ايراني، عربي و مورد مناقشه تقسيم کرده بود و بحرين، ابوموسي، تنب بزرگ و کوچک نيز در دسته سوم قرار داشتند. از سال 1968 (همزمان با خروج انگليسي ها از منطقه) مذاکرات ايران با انگليس پيرامون اين جزاير آغاز مي شود و شيوخ عرب نيز دولت انگلستان را داراي صلاحيت مي دانستند و تصميمات آن را به رسميت مي شناختند. وي افزود؛ در سال 1969 شاه طي مصاحبه يي در دهلي نو اعلام کرد ايران ادعايي نسبت به بحرين ندارد. هيچ رفراندومي نيز درباره مالکيت آن صورت نگرفت. يک سال بعد، موضوع جزاير سه گانه پيش آمد و ايران موافقت مي کند که در جنوب ابوموسي، شيخ شارجه مديريت داشته باشد. همچنين اين مساله مورد توافق قرار مي گيرد که هر دو طرف در اين منطقه ماهيگيري کنند و تامين امنيت جزيره نيز به عهده ايران گذاشته مي شود. سپس در مورد تنب ها نيز به صورت شفاهي توافق صورت مي گيرد.

وي تاکيد کرد؛ امارات ادعاي «مالکيت تاريخي» مي کند، در حالي که اين واژه، واژه مجعولي است. همچنين ادعا مي کنند که در فاصله سال هاي 1870 تا آغاز قرن بيستم مسائلي پيرامون جزاير خليج فارس مطرح بوده که با سکوت انگلستان مواجه شده است. اماراتي ها معتقدند قرارداد مالکيت ابوموسي در شرايط تحميلي بوده است، در حالي که اين گونه نبود.

باوند افزود؛ نماينده انگليس در شوراي امنيت نيز تصريح مي کند اين جزاير سه گانه محل اختلاف است و با ضرس قاطع اعلام نمي شود که متعلق به شيوخ عرب است.

وي در پايان گفت؛ در زمان هاشمي رفسنجاني، شيخ زائد يادداشتي را پيرامون مالکيت ابوموسي ارسال کرد که پاسخ آن را براساس اصول ديپلماتيک تنظيم کرديم که همان يادداشت سبب شد نظر شيخ زائد تغيير کند.

در ادامه اين جلسه دکتر محمد علي هادي نيز در سخناني گفت؛ در طول تاريخ نام خليج فارس به اين آبراه اطلاق مي شده است و در کتابي که حاکم شارجه پيرامون تاريخ خليج فارس نوشته است و تمام نقشه ها را در آن جمع آوري کرده است، در اغلب نقشه هاي درون آن نام «خليج فارس» آمده است.

وي افزود؛ درياي سرخ را در قديم خليج عربي مي ناميدند و پس از مدتي درياي سرخ ناميده شد. حتي جمال عبدالناصر نيز در سخنان خود، از عنوان خليج فارس استفاده مي کرد. محمدرضا شاه طي يک سخنراني اعلام کرد اسرائيل را به رسميت مي شناسد. پس از آن سخنراني، عبدالناصر روابط مصر با ايران را قطع کرد. سفير سابق ايران در امارات گفت؛ وزير خارجه ايران هم در مقابل توضيحاتي داد که موثر نيفتاد و پس از آن زمان بود که جمال عبدالناصر کلمه «خليج عربي» را به کار برد. هادي گفت؛ شيخ صباح- حاکم کنوني کويت- هم به يکي از ديپلمات هاي ايراني تصريح مي کند در کتاب هاي درسي هم عنوان خليج فارس آمده است.

وي تاکيد کرد؛ در واقع اين مساله (نام مجعول براي خليج فارس) تاوان روابط شاه با اسرائيل است که اينک پرداخت مي کنيم.

در ادامه اين نشست، محمدعلي سبحاني گفت؛ مساله عربي ناميدن خليج فارس را برخي ناشي از يک طرح و نقشه غربي مي دانند و بعضي ديگر هم آن را ناشي از پان عربيسم و سياست هاي جمال عبدالناصر و مخالفت با غيرعرب ها مي دانند. جعل عنوان خليج فارس به خليج عربي توسط عبدالناصر بود و هم اکنون بسياري از اعراب درصدد اصلاح اين مساله برآمده اند، اما فضاي پان عربيسم اجازه چنين کاري را به آنان نمي دهد.

وي افزود؛ در دوره رياست جمهوري هاشمي رفسنجاني، شوراي همکاري خليج فارس -متاسفانه توسط دولت نهم به رسميت شناخته شد- در حالي که همواره در مقابل سياست هاي ايران قرار داشته است، به رسميت شناخته نمي شد و پيشنهاد قراردادهاي امنيتي و منطقه يي مطرح شد. اقدام ديگر نيز اين بود که مساله جزاير سه گانه را حقوقي نکنيم. سبحاني اظهار داشت؛ در دوران رياست جمهوري هاشمي، ايران با اعراب سياست هاي ديپلماتيک موفقي داشت.

وي با اشاره به سياست هاي دولت نهم در زمينه جزاير ايراني گفت؛ سفر احمدي نژاد به امارات يک خطاي تاکتيکي محسوب مي شود و حتي از اوضاع گذشته هم عقب نشيني زيادي داشتيم. قبلاً شرط سفر به امارات، حل مساله جزاير بود، اما هم اکنون با انجام اين سفر مشخص شد اين مساله برايمان اهميت زيادي ندارد.

وي افزود؛ جمهوري اسلامي اين مساله را مطرح کرد که شرط اين عضويت، عدم هجمه به ايران در برخي موضوعات، رعايت اصول ايران در برخي زمينه ها که مورد تعرض واقع مي شود و عدم تکرار ادعاهاي اماراتي ها از سوي اين اتحاديه و... است. اما در سفر احمدي نژاد و سفر وزير امور خارجه به دمشق اين هنجار ديپلماتيک شکسته شد.

پيروز مجتهدزاده گفت؛ بر اساس انگيزه هاي سياسي نمي توان نام هاي جغرافيايي را تغيير داد چراکه موجب برقراري هرج و مرج در دنيا مي شود.

به گزارش ايسنا مجتهدزاده استاد دانشگاه در سمينار «خليج فارس؛ نام ايراني، هويت ايراني» در دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه مازندران در جمع دانشجويان اظهار کرد؛ نامگذاري يکي از روزهاي تقويم ايران به نام خليج فارس امري مثبت بوده و هشداري جدي از سوي ملت ايران به کشورهاي عربي به شمار مي آيد.

مديرعامل بنياد علمي پژوهشي يوروسويک لندن در ادامه ريشه اصلي اختلافات بر سر مسائل موجود را آغاز واگذاري جزاير جنوب از سوي انگلستان به قبايل و شيخ نشين هاي عرب عنوان کرد و افزود؛ بريتانيا سراسر جنوب خليج فارس را که از ديرباز به طور سنتي به ايران تعلق داشت، پس از اشغال به شيخ نشين ها و قبايل مختلف واگذار کرد.

وي افزود؛ علاوه بر اين، در نواحي شمال خليج فارس نيز ادعاي سرزمين هاي مختلفي از جمله خوزستان، بندرعباس و بندرلنگه را داشت که البته هرگز نتوانست در اين بخش ها ادعاهايش را جامه عمل بپوشاند.

مجتهدزاده ادامه داد؛ شواهدي که طي 8 سال تفحص در اسناد دولتي بريتانيا به دست آمده به روشني بيانگر حقايق در اين خصوص است.

وي تغيير جغرافياي سياسي منطقه را ناشي از ورود انگليسي ها به بهانه مبارزه عليه دزدي دريايي و قاچاق برده به منطقه دانست و اظهار داشت؛ اشغال خليج فارس در سال 1902 براي جلوگيري از نفوذ شوروي به اين منطقه بود و اين تنها بهانه براي بريتانيا بود که به جز جزاير قشم، هنگام و لارک، سه جزيره ابوموسي، تنب بزرگ و سيري را نيز اشغال کند.

اين استاد دانشگاه با ابراز تاسف از بي خبري حکومت وقت ايران از شرايط به وجود آمده در جنوب کشور و اوضاع بين المللي آن دوران گفت؛ يک سال طول کشيد تا ايراني ها در سال 1904 و توسط عوامل و کارمندان ميسيونر که رئيس گمرکات ايران بود از اين قضيه مطلع شوند.

مجتهدزاده با بيان اينکه امروز امارات متحده عربي به منظور ايجاد انديشه هاي چالش گرانه نسبت به ايران ميلياردها دلار ثروت را به کار مي گيرد تا هويت تمدن و فرهنگ ايراني را به چالش گيرد، به هدف آنها در ايراني زدايي و فارسي زدايي خليج فارس اشاره کرد و گفت؛ اعراب با تشکيل سمينارهاي بين المللي در رابطه با خليج عربي افسانه مي سازند و با ادعاهاي واهي خود که تا مرز اکتشافات باستان شناسي نيز پيش رفته است، مدعي هرگونه حضور ايرانيان در اين منطقه شده اند.

وي ايران را کشوري متمدن توصيف کرد و اظهار داشت؛ ايران کشوري است که در طول تاريخ هرگز امپراتوري نداشته و بر اساس سيستم فدرالي اداره شده است.

مجتهدزاده با انتقاد از صرف هزينه هاي سنگين دستگاه هاي اجرايي براي انجام برخي موازي کاري ها با هدف حفظ نام خليج فارس خواستار اختصاص بودجه هاي مذکور براي تکذيب بيانيه هاي غيرمستند و ابطال ادعاهاي بي اساس اعراب در قالب مجامع و نشست هاي علمي شد. وي همچنين در بخش ديگر از سخنانش با ابراز نارضايتي از عملکرد وزارت خارجه توجه مقامات عالي کشور را به بررسي وضعيت اين دستگاه اجرايي جلب کرد و خواستار اهتمام و ذکاوت بيش از پيش فعالان اين بخش براي انجام اقدامات لازم و ارائه نظرات مشورتي پس از شناسايي سمينارها، اجلاس و ساير گردهمايي هايي شد که به دلايل و انگيزه هاي سياسي در جهان و به خصوص توسط کشورهاي عربي برگزار مي شود.