چند سال پيش بود كه خبر جدايي فخرالديني از اركستر ملي، موسيقي ايراني را در بهت فرو برد، فخرالديني به عنوان رهبر اركستر ملي و از بنيانگذاران اين اركستر به يك‌باره تصميم به ترك هميشگي آن گرفت، دليل آن هرگز مشخص نشد، اينكه بر او چه گذشت كه ديگر توان همكاري با اركستر ملي را در خود نمي‌ديد سوالي بود كه اكنون فخرالديني پس از دو سال در گفت‌وگو با «اعتماد» به آن پاسخ داد.



آقاي فخرالديني شما با سابقه نزديك به چهار دهه فعاليت مستمر در حوزه موسيقي، دليل اينكه چرا اركسترهاي ايراني‌با استقبال جهاني‌روبرو نشده است را در چه مي­‌بينيد؟

موسيقي ايراني هميشه مورد بي‌مهري واقع شده. وقتي به آن توجه نمي‌شود چطور مي‌توان انتظار داشت اين موسيقي مهجور و مظلوم جهاني شود؟ موسيقي ايراني بسيار موسيقي باارزشي است، مانند ادبيات ايراني، ولي به موسيقي‌ بيش از ادبيات ظلم شده است، براي رشد و تعالي موسيقي و جهاني شدن آن بايد هزينه كرد، بايد فضاي لازم به موزيسين‌ها داده شود. با اين شرايط كه نه هزينه‌يي در موسيقي مي‌شود، نه فضايي براي رشد موزيسين‌ها وجود دارد، چگونه مي‌توان انتظار جهاني شدن را از موسيقي ايراني داشت؟ اين مواردي است كه از رشد و نفوذ موسيقي ايراني به خارج از مرزهاي جغرافيايي جلوگيري مي‌كند.

تعريف شما از موسيقي جهاني چيست؟

موسيقي جهاني بايد بر مبناي آكادميك و جهاني نوشته شود، آهنگسازي كه مي‌خواهد در جهان بدرخشد و به اعتباري جهاني برسد در ابتدا بايد مرزهاي جغرافيايي را فراموش كند، بايد جهاني فكر كند و بعد انتظار داشته باشد كه در ابعاد جهاني موسيقي‌اش شنيده شود، اين اصل كار است، و در ادامه موزيسين بايد سواد آكادميك آهنگسازي را داشته باشد، بايد بتواند ملودي قوي بنويسد و بعد تنظيم قابل قبولي نيز روي كار انجام دهد. اينها شرايطي است كه يك موسيقي در ابعاد جهاني به آن نياز دارد. متاسفانه در برخي مواقع ديده مي‌شود كه يك موزيسين آهنگساز خوبي است ولي در زمينه تنظيم كار سواد و توانايي لازم را ندارد، اين دو مانند بال‌هاي يك پرنده مي‌مانند، براي پريدن بايد دو بال قوي و يكسان داشت.

با اين تفسير شما از موسيقي جهاني، براي جهاني شدن بايد موزيسين‌هاي با سواد و مديراني آگاه و همگام با موسيقي داشت، از نظر شما موسيقي ايراني پتانسيل جهاني شدن را داراست؟

صد درصد اين موسيقي پتانسيل جهاني شدن را دارد، موسيقي ايراني داراي مقام‌ها و پرده‌هايي است كه مي‌تواند، بر دستگاه‌هاي موسيقي غربي منطبق شود، ما اگر بتوانيم موسيقي را به سمتي گرايش دهيم كه در موسيقي غربي گنجانده شود مي‌توانيم انتظار جهاني شدن را داشته باشيم، البته از بعد مديريت نبايد غافل شد.

درخشان‌ترين دروه موسيقي ايراني در اين چند دهه به اعتقاد شما كدام دوره بوده است؟

موسيقي در گذشته اعتبار و ارزش بيشتري داشت، به عقيده من زماني كه آقاي روح‌الله خالقي رهبر اركستر راديو بودند دوره درخشان موسيقي ايراني بود، در آن زمان موسيقي حرمت داشت و موسيقي در ميان مردم ارزش و اعتباري داشت ولي بعد از آمدن تلويزيون موسيقي هم به مرور كمرنگ شد و افت كرد. از سال ???? تا ???? به نظر من دوره درخشان موسيقي ايران است.

شما بنيانگذار اركستر ملي بوديد و خواسته يا ناخواسته با جدايي شما از اركستر ملي، صدماتي به بدنه اين اركستر وارد شد، هيچ راهي براي ادامه همكاري شما با اركستر ملي نبود؟

خير خوشبختانه يا شوربختانه زمينه‌هاي جدايي من از اركستر ملي فراهم شده بود و من هم ديگر علاقه‌يي به همكاري با اركستر ملي نداشتم. مسوول وقت اركستر، برنامه‌ريزي‌هاي درستي انجام نداد و من رنجيده‌خاطر شدم و ديگر با آنها همكاري نكردم

دليل اين رنجش خاطر شما چه بود؟ خواسته‌هاي غيرمتعارفي داشتند؟

بله، دقيقا خواسته‌هايي داشتند كه به هيچ عنوان متعارف نيست، شايد بعضي از موزيسين‌ها به اين خواسته‌ها تن در دهند، ولي من از آن جمله نيستم و نخواهم بود. آنها از من خواستند يك سري كار مناسبتي توليد كنم و اين دقيقا در تضاد با انديشه‌هاي من بود، من همواره براي مردمم كار كرده‌ام و هيچگاه حاضر به انجام كارهاي مناسبتي نيستم، من رهبر مردمي هستم و نه رهبر مناسبتي.

تقريبا عادت كرده‌ايم كه اسم شما و سالار عقيلي را در كنار هم ببينيم، دليل اين گرايش شما به سالار عقيلي چيست؟

سالار عقيلي المان‌هاي يك خواننده خوب را دارا هستند، ايشان داراي يك صدا با پتانسيل‌هاي بسيار بالا هستند و در شرايط كنوني و در ميان تمام خوانندگان، بهترين و مطمئن‌ترين خواننده براي اجرا، قطعا سالار عقيلي است.

چرا براي اين اجرا سوليست تار در نظر گرفته شده و انتخاب آقاي ساكت چگونه صورت گرفت؟

در آخرين اجراي اركستر ملي، قرار بود سوليست تار ما باشند كه به دلايلي آن اجرا هرگز صورت نگرفت، در صورتي كه تمام تمرين‌هاي ما انجام شده بود و كار آماده اجرا بود، در نهايت كار كنسل شد. الان فرصت مناسبي بود تا از آقاي ساكت استفاده كنيم.



محمدحسن و محمدحسين مقدس‌تفرشي مديران اجرايي گروه اركستر مهر نوازان

روي صحنه نرفته صداي خيلي‌ها درآمد

اين اركستر چگونه شكل گرفت؟

اين گروه با كمك فرهاد فخرالديني، سالار عقيلي و كيوان ساكت شكل گرفته است. اين اركستر سومين اركستري است كه فرهاد فخرالديني رهبري مي‌كنند. برنامه اين كنسرت از شانزده قطعه تشكيل شده است كه توسط گروه مهر نوازان در سالن ميلاد نمايشگاه و با خوانندگي سالار عقيلي اجرا مي‌شود.

نخستين اجراي مهر نوازان مصادف شده است با اجراي اركستر ملي، در اين رابطه چه فكر مي‌كنيد؟

ما كاملا به اين قضيه با ديد مثبت نگاه مي‌كنيم و اين اتفاق را به فال نيك مي‌گيريم. من روي اين مساله شديدا پا فشاري مي‌كنم كه ما از برنامه اركستر ملي بي‌اطلاع بوديم و در مقابل هيچ شخص يا ارگاني جبهه‌گيري نمي‌كنيم، ما چندي پيش به همراه اعضاي گروه تصميم گرفتيم اين اركستر را راه‌اندازي كنيم و كاملا از همه‌چيز بي‌اطلاع بوديم كه بعد ديديم بين برنامه‌ها تداخل زماني پيش آمده با اين حال بسيار خرسنديم كه دو گروه اركستر در حال فعاليت هستند و ما هيچ‌وقت دنبال اين داستان را نخواهيم گرفت كه چه كسي اول قصد اجراي برنامه داشته است چون كه به نظر من مساله مهمي نيست كه برايش وقت بگذاريم ما سعي مي‌كنيم از وقت براي پيشرفت در كارمان استفاده كنيم تا اينكه به حاشيه‌ها بپردازيم در هر صورت من اميدوار هستم كه هر دو برنامه با موفقيت اجرا شود و خوشحاليم كه اركستر قدرتمندي داريم كه هنوز روي صحنه نرفته صداي خيلي‌ها درآمده است.

كار اركستر ملي را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟

آقاي عليزاده احتياج به معرفي ندارند ايشان از بزرگ‌ترين موسيقيدان‌هاي حال حاضر هستند و همچنين آقاي محمد معتمدي از خوانندگان تراز اول موسيقي ما به حساب مي‌آيند من در رابطه با آقاي برديا كيارس اطلاعات زيادي ندارم اما برايشان احترام خاصي قائلم و براي تمامي اين افراد آرزوي موفقيت مي‌كنم.

رضا خانكي

برديا كيارس از آن دست رهبراني است كه در آينده بيشتر و بيشتر از او خواهيم شنيد، شايد بتوان جسارت را مهم‌ترين فاكتور در وجود او دانست، جسارتي كه به او كمك مي‌كند قله‌هاي موسيقي را آهسته آهسته فتح كند. كيارس از زماني كه رهبري اركستر ملي را عهده‌دار شده سعي كرده است برنامه‌ريزي دقيقي براي آن انجام دهد و مهم‌ترين هدفش را تقدير از موزيسين‌هاي به نامي كه در قيد حيات هستند مي‌داند...



شما مدت زيادي نيست كه رهبر اركستر ملي شده‌ايد، اين اركستر از زماني كه شما سرپرست آن شده‌­ايد چه تغييراتي كرده است؟

تغييرات زيادي انجام داده­‌ايم، در بدو ورودم، برنامه­‌يي براي آينده اركستر آماده كردم و سعي بر آن دارم كه طبق آن برنامه پيش برويم. در همان زمان از بسياري از اعضاي قديمي اركستر ملي و برخي از هنرمندان دعوت به همكاري كرديم كه برخي از آن­ها قبول كردند و خيلي­‌هايشان هم بنا به دلايلي قبول نكردند كه در اين دوره با اركستر ملي همكاري كنند.

شما از رهبران جوان اركستر هستيد و تجربيات زياد بين‌المللي هم داريد، با توجه به تجربيات شما، آيا موسيقي ايراني توانايي جهاني شدن را دارد؟

قطعا اين موسيقي توانايي جهاني شدن را دارد، ما داراي يك موسيقي غني با پيشينيه مناسب هستيم، اين موسيقي در آينده مي‌تواند بيشتر به جهانيان شناخته شود. بايد موسيقي خودمان را با علم موسيقي غرب تطبيق دهيم، اين گام اول براي جهاني شدن است. يك موسيقي زماني جهاني مي‌شود كه سازبندي اركسترش نيز جهاني باشد.

عملكرد اركستر ملي در كنسرت آخرش بهمراه عليرضا قرباني را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟

از نظر من به عنوان رهبر اركستر، آن كنسرت يك اجراي بدون نقص بود، بويژه شب سوم آن كه صداي اركستر از دو شب ديگر بهتر بود. ما اجراي شب سوم را ضبط كرده­‌ايم و احتمال دارد آن اجرا را منتشر كنيم. نبايد فراموش كرد كه ميانگين سني اركستر ملي، بيست و سه سال است و اين عملكرد براي يك اركستر جوان قابل تقدير است.

يكي از نكاتي كه در يك اركستر مهم به نظر مي‌­رسد، نظم اعضاي اركستر است، متاسفانه در آن برنامه شاهد برخي بي­‌نظمي‌­ها از اعضاي اركستر ملي ايران بوديم، صحبت‌هايي كه برخي از نوازندگان در خلال اجرا با يكديگر داشتند...

طبيعي است اگر بعضي از نوازندگان در يك كنسرت با يكديگر صحبت كنند، اما نكته مهم اين است كه اين صحبت‌ها در چه موردي است، من به عنوان رهبر اركستر، وظيفه نظم دادن به اركستر را بر عهده دارم و از نظر من اعضاي اركستر ملي، بسيار منظم هستند و من به شما قول مي­دهم كه صحبت‌هاي نوازندگان به بهبود كار اركستر كمك مي‌كرده. احتمالا آن­ها در حال گوشزد كردن نكاتي بوده­اند كه كيفيت كار را بالا ببرد. يك نوازنده شايد متوجه ايراد كار خود نباشد ولي نوازنده‌هاي ديگر ايراد او را مي­‌بينند و به او گوشزد مي‌كنند. متاسفانه برخي به قصد تخريب سخناني به زبان مي­‌آورند، به ياد دارم در يك كنسرت وقتي من و ديگر نوازنده‌ها در خلال برنامه به يكديگر لبخند مي­زديم، يكي از روزنامه‌نگاران اين كار ما را يك ايراد بزرگ قلمداد كرده بود، در صورتي كه به نظر من او قصدي جز تخريب نداشت، اين لبخندها به نوازندگان حين برنامه انرژي مثبت مي‌دهد. به نظر من رهبري يك اركستر مانند جراحي مغز مي­‌باشد، بايد حواس يك رهبر بطور كامل جمع باشد تا اتفاق ناخوشايندي نيفتند.

اركستر ملي در كنسرت جديدش قرار است آثاري از آقاي عليزاده را اجرا كند، اين نظر شخص شما بود كه آثار ايشان را اجرا كنيد يا به شما تحميل شد؟

قدرداني از موزيسين­‌ها وظيفه ماست، مطمئن باشيد اگر آقاي خالقي زنده بودند و اجراي قبلي ما را مي‌ديدند بسيار خوشنود مي‌شدند. يك موزيسين در تمام عمر خود تلاش مي‌كند تا آثاري جاودانه خلق كند و شايسته است كه حاصل زحمات خود را در زمان حياتش ببيند. فرصت نبود كه آثار آقاي خالقي را در زمان حيات ايشان و در حضورشان اجرا كنيم، اما موزيسين‌­هاي ديگري هستند كه ما قصد داريم گزيده‌يي از آثارشان را در قالب يك اركستر بزرگ و در حضور خود ايشان اجرا كنيم. همكاري با آقاي عليزاده براي اركستر ملي يك اتفاق خوشايند است و انتخاب آثار ايشان توسط شوراي اركستر ملي صورت گرفته است.

خواننده ميهمان اركستر ملي، اين‌بار محمد معتمدي است، اين انتخاب هم از سوي اين شورا صورت گرفت؟

انتخاب ايشان زماني بود كه من ايران نبودم و در اين انتخاب نقشي نداشتم اما خوشبختانه بايد بگويم كه محمد معتمدي از خوانندگان بسيار خوب و آينده­‌دار است. پتانسيل­‌هاي بالايي در صداي معتمدي نهفته است و من از اين همكاري بسيار خوشحالم. او از معدود خوانندگاني است كه با دست رهبر اركستر به خوبي آشنا است و اين همكاري مشترك رهبر و خواننده را بسيار راحت مي‌كند.

همانطور كه اطلاع داريد كنسرت شما همزمان شده است با كنسرت اركستر مهرنوازان كه به نوعي همان اعضاي قديمي اركستر ملي هستند، اين همزماني را چطور ارزيابي مي‌كنيد؟

اجراي يك كنسرت زمان‌بندي­‌هاي خاص خود را دارد، به نظر من اين همزماني يك امر تصادفي است و حتي اگر چيزي غير از اين نيز باشد، تنها يك عايدي براي موسيقي ايراني دارد و آن پيشرفت موسيقي است. آقاي فخرالديني از موسيقي­دانان خوب ما هستند و ما از وجود امثال ايشان استقبال مي‌كنيم، در تهران شهري به اين بزرگي، بايد كنسرت­‌هاي بيشتري برگزار شود و من نمي‌توانم درك كنم كه چرا همزماني دو اجراي دو اركستر تا اين حد براي مطبوعات ما عجيب است. ما رقابتي با اركستر مهرنوازان نداريم و اعضاي آن اركستر همه قابل احترامند چون براي اعتلاي موسيقي ايراني زحمت مي­‌كشند.

شنيده‌ها از عدم رضايت آقاي عليزاده پس از شنيدن تنظيم‌­هاي آقاي عبدي روي آثار ايشان خبر مي‌دهد...

نه اين طور نيست، آقاي عليزاده وقتي قطعات را شنيدند تصميم گرفتند تغييراتي روي برخي از آنها اعمال كنند، به هرحال ايشان آهنگساز و صاحب اثر هستند و اينكه سليقه ايشان با سليقه آقاي عبدي يكسان نباشد را نمي‌توان عدم رضايت آقاي عليزاده ناميد. آقاي عبدي در مدت زمان كمي كه در اختيار داشتند تنظيم‌هاي خوبي روي نوشته‌هاي آقاي عليزاده انجام دادند.

آقاي عقيلي اركستر مهرنوازان، بدنه قديمي اركستر ملي است، درباره اين كنسرت اخير چه نظري داريد؟

همانطور كه مي‌دانيد اركستر مهرنوازان با كمك استاد فرهاد فخرالديني راه‌اندازي شد، حاصل تمرينات و زحمات گروه قرار است در كنسرتي كه هفته آينده در برج ميلاد برگزار خواهد شد، به مردم خوب و موسيقي شناس ايراني عرضه شود. در اين كنسرت هفت قطعه جديد براي مخاطبان اجرا خواهد شد و چند قطعه قديمي كه مردم با آنها خاطره دارند و همواره آن قطعات را دوست داشته‌­اند. تفاوت اين اركستر با كارهايي كه همين اركستر در قالب اركستر ملي اجرا مي‌كرد اين است كه در اين برنامه فقط رهبر اركستر و خواننده حضور ندارند، آقاي كيوان ساكت با سه قطعه (دو كار بي‌كلام و يك كار با كلام) به عنوان سوليست تار در اين اركستر ما را همراهي مي‌كنند.

درباره تداخل زماني كنسرت مهرنوازان و اركستر ملي چه نظري داريد؟

اين روزها بحث‌هايي درباره تداخل زماني كنسرت­‌هاي اركستر مهرنوازان و اركستر ملي شنيده مي‌شود، بعضي موافق اين تداخل زماني هستند و برخي هم مخالف. من در جريان اين تداخل زماني نبودم ولي از نظر من اين تداخل زماني مشكلي ايجاد نخواهد كرد، نبايد از اين اتفاق ناراحت بود، به اعتقاد من بايد خوشحال هم بود، خوشحال از اينكه دو اركستر روي صحنه مي­‌روند و فكر نمي‌كنم نتيجه آن چيزي جز پيشرفت موسيقي ايراني باشد و طبيعتا ما هم با هيچ حركتي كه در اين راستا باشد مشكلي نخواهيم داشت. در شهري مانند وين روزانه نزديك به صد كنسرت برگزار مي‌شوند و از همه آنها استقبال مي‌شود، ما نيز دوست داريم كه همه كساني كه براي موسيقي ايراني تلاش مي‌كنند موفق باشند. براي جمعيت 70 ميليون نفري ايران اجراي كنسرت دو اركستر، در يك شب اتفاق عجيبي نبايد باشد و مطمئنا اين تداخل زماني نه به ما و نه به اركستر ملي ضربه و صدمه‌يي وارد نخواهد كرد.

براي اين اجراي اركستر ملي به شما پيشنهادي شد؟

براي كنسرت گذشته اركستر ملي، باز هم به من پيشنهادي درباره خوانندگي در اين اركستر ارايه شد، ولي من حاضر به پذيرش آن نشدم، ولي اين موضوع از نظر من اهميت فراواني ندارد، مهم اينست كه هدف همه ما ارتقاي سطح موسيقي است و همين هدف است كه ما را به يكديگر نزديك مي‌كند، چه فرقي دارد كه چه كسي در كجا برنامه دارد؟ مهم كيفيت كاري ا­ست كه قرار است اجرا شود، همه ما براي مردم كار مي‌كنيم و مردم به خوبي خوب را از بد تشخيص مي‌دهند.

اديب وحداني

يك باور بسيار رايج و تقريبا همه‌گير درباره موسيقي، هنر و حتي شعر در بين هنرمندان و هنردوستان در ايران، مدعي است كه با سواد بودن يا علم داشتن هنرمند موجب گرفتاري او در «ورطه» يا «چنبره» هنر خودش است و نتيجه‌اش، از بين رفتن حس و حال و قريحه و ذوق و به خصوص روحيه هنري هنرمند است. هيچ‌كس اين روحيه هنري را براي ما تعريف نمي‌كند اما اگر بخواهيم روحيه هنري را توصيف بكنيم مي‌شود زودرنجي و شيفتگي شديد و شيدايي شديد و نفرت‌هاي شديد و خودبزرگ‌بيني‌هاي عظيم و خودكوچك‌بيني‌هاي چشمگير؛ يعني دقيقا مي‌شود همان توصيف‌هايي كه مي‌توان درباره يك بچه يا كودك به كار برد و چون كودك بودن براي يك كودك گناه يا اشتباه يا عيب نيست، همين خصوصيات در بالغان، يا مدعيان بالغ بودن هم عيب است و هم ايراد است و هم گناه و طرفه آنكه هم تجربه شمرده مي‌شود و هم ستايش مي‌شود و هم ساز و كارهاي رايج آن را تشويق مي‌كنند و رواج مي‌دهند. طرفه‌تر اين است كه حرف‌هاي اين مخالفان علم و سواد در موسيقي ايراني عملا درست هم هست. يعني توليدات افراد مشهور به سوادي مانند پورتراب، وزيري و فرهت در مقايسه با خيلي از تكنوازي‌ها، نغمه‌سازي‌ها، گروه‌نوازي‌ها و حتي گاه آهنگسازي‌هاي به ظاهر تحصيل نكرده و كم‌سواد اصلا هيچ نكته برجسته يا حتي نكته متوسطي جز پرهيز از اشتباهات فاحش ندارند.

آنهايي كه در ايران به روش غيرسنتي مورد آموزش موسيقي قرار مي‌گيرند از مزاياي روش‌هاي مدرن آموزشي بي‌بهره مانده‌اند و چيزي هم از مزيت اصلي روش آموزش سنتي موسيقي به آنها نرسيده است. در آموزش به روش سنتي موسيقي (و معمولا هنرها و حتي فنون و علوم ديگر) رسم براين بود كه همان‌قدر به پرورش شخصيتي طلبه توجه شود كه به علم، هنر يا فني كه او مي‌آموزد. در اروپا و امريكاي بعد از روشنگري كه شروع آموزش علم به روش مدرن هم بود، به اين نكته توجه مي‌شد كه فضاي آموزشي و نحوه تعاملات استاد و طلبه علم و تعاملات بين هنرجويان و دانشجويان در محيطي باشد كه فرد فقط متخصص يك رشته نشود، بلكه در زمينه‌هاي مختلف شخصيتي هم رشد بكند. برتري دانشگاه رفتن به دانشگاه نرفتن از آنجا مي‌آمد كه فرد دانشگاه رفته جداي از تخصص در يك رشته و به دست آوردن درك و مدرك در آن رشته، داراي امكان به دست آوردن فن زندگي هم بود و به ازاي چند سالي كه از محيط كار دور بود، مهارت‌هايي را براي زندگي‌اش به دست آورده بود كه از او فردي كارآمدتر براي زندگي مي‌ساخت. در موسيقي سنتي ايران هم، اين طور است. در آموزش موسيقي به روش جديد در ايران از اين خبرها نيست. در ايران در گذشته هنرمند براي شرايط زندگي‌اي كه در گذشته موجود بود آموزش مي‌ديد، اما شرايط عوض شده و آموزش‌ها عوض نشده. در روش‌هاي متجددانه آموزش موسيقي هم كه پرورش شخصيت هنرجو تقريبا مغفول است. نتيجه‌گوي همين رفتارهاست.

چند سال بعد، وقتي حاضران فعلي دعواي دو اركستر و دست‌اندركاران آن به امروز نگاه كنند دعواي ناشي از عدم بلوغشان را شايد با نفرت نگاه كنند، شايد هنوز با كينه به امروز فكر كنند اما من آرزو دارم خجالت بكشند يا حداقل اندوهگين شوند.